کیفیت تحقق صور علمیه در نفس انسان

صورت‌های این ماهیات در ذهن‌های ما است، این صورت‌ها سایه‌های این صور وجودی خارجی هستند که این صور وجودی از حق فائض هستند بر سبیل ابداع اوّلی؛ آن ابداع اوّلی که می‌آید و وجود خارجی را درست می‌کند آن ظلالش و ماهیاتش در ذهن ما پیدا می‌شود که در ما این صور و این علوم و این حقایقی که در نفس ما نقش می‌بیندد حاصل می‌شود از همان مبادی عالیه که عبارت از وسائط عالم أعلیٰ است یااینکه خود ما حرکت می‌کنیم و خود را تکان می‌دهیم و خود ما به یک مرتبۀ تجرد می‌رسیم و به آنجا دسترسی پیدا می‌کنیم؛ یعنی این صور به دو طریق در نفس ما متنقش می‌شود؛ یا به طریق آن مبادی و به‌واسطۀ وسائط در ذهن ما می‌آید مثلاً شما نشسته‌اید یک‌دفعه یک صورت در ذهنتان می‌آید نمی‌دانید از کجا آمد! این‌قدر وسائط طی شده تا الآن نفس مبارک استعداد برای این صورت را پیدا کرده است. خواب‌هایی که ما می‌بینیم، مسائلی که به ذهن می‌آید، خطوراتی که به ذهن می‌آید، تمام اینها به‌واسطۀ یک سلسلۀ عالی است که آنها دست‌به‌دست هم می‌دهند تااینکه یک حقیقتی را در نفس ما تثبیت کنند. یا به یک نحو دیگر است که خود ما به‌واسطۀ تجرید و تجرد به آن عوالم اطلاع پیدا می‌کنیم. کیفیت اینها با همدیگر تفاوت دارد و این بحثش در عرفان نظری است.

فینا بِقدَرِ نصیبنا مِن تلکَ الحَضرة ... از آن مرتبه و از آن حضرت مراتب عالی به قدر نصیب ما ...

و لِذلِکَ‌ صعبُ العلم بِحقائقِ الأشیاءِ على ما هی علیه إلاّ لِمن تَنوَّرَ قلبُهُ بِنورِ الحقِ و ارتفعَ الحجابُ بینَه و بینَ الوجودِ المَحض.¹

مشکل است انسان به حقیقت اشیاء همان‌طوری‌که اینها هستند اطلاع پیدا کند چون اطلاع بر حقیقت آن شیء به این آسانی نیست و انسان باید مشرف باشد بر همان حقیقت و بر همان حیثیت علیتی که آن شیء خارجی را به‌وجود آورده و اطلاع بر او که عالم ملکوت است کار هر کسی نیست مگر برای این افراد که آن حجاب برداشته شده و آنها با حقیقت وجود تماس پیدا کردند و به آن رمز و راز وجود رسیدند و از آنجا کیفیت تعینات را نگاه می‌کنند؛ از آن حقیقت وجود که چطوری منشعب می‌شود و چطوری نقش می‌بندد و این ماء صاف و آب صاف چطوری در شبکه‌های مختلف، صور مختلف را به خود می‌گیرد.