کیفیت تحقق صور علمیه در نفس انسان

ولی صحبت در این است در هر مرتبه‌ای که افراد در آن مرتبه قرار دارند دیگر در آن مرتبه که خلاف نیست، رنگ زردی که الآن دارم می‌بینم با رنگ زردی که دیگری می‌بینید یکی است. این شکلی را که الآن دارم به‌نحو گنجشک می‌بینم که این نقاش کشیده است این‌طور نیست که شما همین تابلو را نگاه کنید و به‌جای گنجشک، کرگدن ببینید! نه‌خیر، هردو یکی است. این گنجشک که بنده دارم می‌بینم شما هم همین گنجشک را دارید می‌بینید، دیگر دم درنمی‌آورد که به شکل شاخ از اینجایش بالا برود. بله، به مراتب بعدی من نمی‌رسم و شاید شما برسید ولی در آن مرتبه آن رؤیت صحت دارد و این مسئله در فتوحات ثابت شده و در فصوص هم این مسئله ثابت شده است.

وحدت مشاهدات سالکان راه خدا، یکی از مبانی مسئلۀ وحدت وجود

اصلاً یکی از مبانی مسئلۀ وحدت وجود در عرفان نظری این قضیۀ وحدت مشاهداتی است که راهیان و سالکان راه خدا به این وحدت مشاهدات می‌رسند. این مسئله قابل انکار نیست.

قضیه در مورد فناء ذاتی هم همین‌طور است؛ در مسئلۀ فنای ذاتی ما باید ببینیم آیا إنیّت که عبارت از عین ثابت است ازبین می‌رود یا إنیّت ازبین نمی‌رود؟! اگر إنیّت ازبین برود کلام در همان‌جا هم هست آن مسئله‌ای که در فناء ذاتی مُشاهَد برای سالک است و در آنجا ذات به ذات نگاه می‌کند و غیر از ذات چیزی نیست، در آنجا دیگر مرتبۀ قصور و تقصیر معنا ندارد و در آنجا مسئلۀ‌ فنا هست و دیگر در آنجا نفسی نیست تااینکه قصور یا تقصیر را ما بر او حمل کنیم! قضیه سالبه به انتقاء موضوع است. اگر إنیّت باقی می‌ماند و محال است که ازبین برود پس دراین‌صورت این ادعیه و خواست‌ها و طلب‌هایی که بزرگان دارند تمام این طلب‌ها لغو خواهد بود.