کیفیت تحقق صور علمیه در نفس انسان

اقرار به عجز و تقصیر، غایت عرفان عارفین

کیفیت تحقق صور علمیه در نفس

مطلب دیگری که در اینجا مرحوم آخوند می‌فرمایند و مربوط به بحث ما در اینجاست این است که کیفیت تحقق این صور علمیه در نفس به چه صورت است و چگونه این صور علمیه در نفس انسان تحقق پیدا می‌کند؟! تحقق این صور علمیه به‌واسطۀ وسائطی است که آن وسائط این صور علمیه را در نفس انسان متنقش می‌کند یااینکه خود نفس به‌واسطۀ قرب تجردی که پیدا می‌کند مستعد برای انتقاش آن صور علمیه در نفس می‌شود و به هر مقدار که انسان نزدیک بشود، به همان مقدار هم از آن عالم انوار بهره می‌گیرد و از حقایق آن عالم در نفس او منتقش خواهد شد ولی نکته در اینجاست که تمام این مراتبی را که به مراتب کمالی برای نفس از او تعبیر می‌آورند باز به‌واسطۀ آن جنبۀ إنیّتی که در انسان هست و همان جنبۀ إنیّت موجب دوئیّت بین انسان و ذات اقدس پروردگار هست موجب می‌شود که حقایق را آن‌طور که بایدوشاید انسان نتواند تصور کند زیرا آن وحدت عینی که باید مورد لحاظ قرار بگیرد آن وحدت عینی طبعاً با وجود استقلال در إنیّت منتفی است فعلیهذا عارف به هر مرتبه که برسد باز ندای قصور، جهل، فقر و سایر نواقصی که مترتب بر جنبۀ دوئیت و بُعد در إنیّت بین انسان و ذات پروردگار هست از اینها بلند است لهذا ایشان می‌فرمایند: فَغایةُ عرفانِ العارفین إقرارُهم بِالعجزِ و التقصیر¹ این بیانی است که مرحوم آخوند در اینجا به‌واسطۀ حفظ لحاظ إنیّت می‌فرمایند.

منافات إنیّت با وحدت عینی

با توجه به این نکته می‌توان گفت که کلام مرحوم آخوند از یک نقطه‌نظر صحیح و از نقطه‌نظر دیگر محل تأمّل است؛ اما از نقطه‌نظر صحت این است که تا جایی که إنیّت وجود دارد دوئیت وجود دارد و تا جایی که دوئیت وجود دارد در آنجا آن وحدتِ عینی که علت و سبب برای وحدت علمی است حاصل نمی‌شود. إنیّت با وحدت عینی منافات دارد و وحدت عینی اگر حاصل نشد وحدت علمی هم حاصل نخواهد شد و ممتنع است! صحبت در این است که هر مرتبه از مراتب کمالی که نفس طی می‌کند آیا در آن مرتبه هم ناقص است یا نه به‌واسطۀ اتحاد بین مراتب نفس و آن مرتبۀ کمالی که در او قرار دارد وحدت عینی با آن مرتبه پیدا می‌کند؟ ما دیگر در اینجا نمی‌توانیم قائل به سوفسطائی و امثال‌ذلک بشویم و مراتبی را که انسان طی می‌کند مراتب جهل بنامیم مراتبی را که انسان طی می‌کند مراتب تجرد و مراتب علم است.