تبیین کیفیت ارتباط وجود و ماهیت

درس سیصد و سوم

نحوۀ ارتباط بین وجود و ماهیت (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

طَریقٌ آخَر لَو قامَ الوجودُ بِالماهیةِ فالماهیةُ المَعروضةُ إمّا مَعدومةٌ فَیَتناقَض أو موجودةٌ فَیدور أو یَتسلسَل.¹

در این طریق که خیلی راحت‌تر نسبت به طریق گذشته بحث می‌شود، مرحوم آخوند می‌فرمایند که اگر وجود قائم به ماهیت باشد یا به ماهیتِ موجود قائم است که دور یا تسلسل لازم می‌آید که در جلسۀ قبل گذشت و یا به ماهیت معدومه تعلق پیدا می‌کند که متناقض است چون ماهیت معدومه که تحصل خارجی ندارد، پس چطور یک شیء قائم به اوست؟!

بعضی‌ها در اینجا بین لوازم ذاتی ماهیت و لوازم خارجی و عوارض خارجی بر ماهیت خلط کردند و گفتند که چطور شما یک‌سری لوازم دارید که بر ماهیت حمل می‌کنید و نیازی به وجود یا عدم ماهیت نیست مثلاً زوجیت را بر اربعه حمل می‌کنید؛ الأربعةُ زوجٌ سِواءٌ کانَت فی خارجٍ أو لا تکون در اینجا هم ما همین‌طور می‌گوییم که وجود مِن حیثُ هو هو، لا مِن حیثُ الوجود و لا مِن حیثُ العَدم قائم به ماهیت است. بنابراین در اینجا اشکالی لازم نیست و وجود به خود ماهیت تعلق می‌گیرد.

جوابی که مرحوم آخوند می‌دهند خیلی جواب واضحی است! می‌فرمایند که قیام شیء به شیء فرض تحصل او در خارج است. وقتی که یک شیئی در خارج محصل نباشد دیگر نمی‌تواند موضوع برای عرض قرار بگیرد! این یک مسئلۀ پیش پا افتاده است!

انواع عرض!

ما عوارض متفاوتی داریم؛ یک عرض داریم که بر شیء خارجی به‌لحاظ نفس ذات قائم می‌شود و یک عرض داریم که به شیء خارجی به‌لحاظ وجود او در خارج قائم می‌شود؛ آن که به‌لحاظ نفس ذات است مِن حیثُ هی هی است مثل اینکه می‌گوییم: از لوازم مثلث این است که زوایای ثلاث او مطابق با 180 درجه باشد یااینکه از لوازم ذاتیۀ اربعه زوجیت است یا از لوازم ذاتیۀ انسان تعجب است. تعجب و فُسود² و آثار ذاتی به طبیعت نوعیه برمی‌گردد که آن طبیعت نوعیه یک‌سری لوازم ذاتی و عوارض ذاتی دارد ولی اگر صفتی یا عرضی به‌لحاظ تحصل خارجی بر موضوعی حمل بشود حالا یا این حمل، حمل ذاتی باشد و یا حمل غیر ذاتی باشد [فرق ندارد]. [حمل] ذاتی مانند اینکه یک شیء علت برای شیء دیگر باشد مثل برودت که علت برای مائیت است یااینکه مانند سایر عوارض غیر ذاتی باشد [مثل] بیاض که بر موضوع عارض می‌شود و تقدم زمانی را اقتضاء می‌کند که در اوّلی تقدم ذاتی بود که جنبۀ علیت داشت. در برودت و در تمام اینها احتیاج به تحصل خارجی دارد و ما نمی‌توانیم به ماهیت مِن حَیثُ هیَ هیَ اطلاق کنیم.