تبیین کیفیت ارتباط وجود و ماهیت

یکی از اسرار عالم هستی مسئلۀ کیفیت تعلق وجود ذهنی و وجود خارجی

می‌خواستم بحثی را در جلسۀ قبل بگویم ولی نمی‌دانم چطور از ذهنم رفت! حالا إن‌شاءالله در جلسۀ بعد یادآوری بکنید؛ ارتباط بین وجود ذهنی و وجود خارجی چه نحوه ارتباطی است؟! این یک مسئلۀ بسیار دقیقی است که یکی از اسرار عالم هستی این مسئلۀ کیفیت تعلق وجود ذهنی و وجود خارجی و نحوۀ چگونگی ارتباط [آنها] است. اگر ما به این مطلب رسیدیم حقایق بسیار زیادی برای انسان منکشف می‌شود! حالا به‌نحو اجمال می‌خواستم بگویم، منتها دیگر از این بحث دور نشویم. این را تذکر بدهید تا بالأخره در جلسۀ دیگر راجع به این موضوع قبل از اینکه به وجود ذهنی برسیم [توضیح] داده باشیم.

خلاصه این زید و این ماهیتی را که الآن انسان تصور می‌کند این ماهیت لابشرط است و شما می‌توانید روی این ماهیت لابشرط محمول حمل کنید. وجودی را که بر این ماهیت حمل می‌کنید، این ماهیت بدون لحاظ عدم و لحاظ وجود است بنابراین اشکالی بر این مسئله مترتب نمی‌شود.

طَریقٌ آخَر لَو قامَ الوجودُ بِالماهیةِ فالماهیةُ المَعروضةُ إمّا مَعدومةٌ فَیَتناقَض أو موجودةٌ فَیدور أو یَتسلسَل و الجوابُ بِأنَّ قیامَه بِالماهیةِ مِن حَیثُ هیَ هی لا بِالماهیةِ المَعدومةِ لیلزمَ التّناقضَ و لا بِالماهیةِ الموجودةِ لیلزمَ الدّورَ أو التَّسلسل.¹

دلیل دیگر بر این مسئله؛ اگر وجود قائم به ماهیت باشد ماهیتی که معروض است یا معدوم است که این تناقض پیش می‌آید یا موجود هست پس دور یا تسلسل بنا بر دو تقریر پیش می‌آید. خبرِ «بِأنَّ قیامَه ...»، «غیرُ نافعٍ» است که سه یا چهار خط بعد می‌آید. اگر از این اشکال کسی جواب بدهد که قیام وجود مِن حَیثُ هی هی به ماهیت است نه به ماهیت معدومه تا تناقض پیش بیاید. شما می‌گویید که چطور یک چیز به امر معدوم تعلق می‌گیرد؟! نه به ماهیت موجوده است تااینکه لازمۀ دور و تسلسل باشد.