تفاوت ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

آقایانی که این حرف را می‌زنند دیگر بین تصور و تصدیق مغایرت نمی‌اندازند تا شما بگویید که این مغایره با اتحاد مفهومی منافات ندارد؛ ممکن است یک مفهوم باشد انسان یقین به تصورش داشته باشد اما شک در تصدیق برای او پیدا بشود یعنی شک در وجود خارجی برای او پیدا بشود [پس] منافات ندارد. ما این‌طور می‌گوییم که منافات دارد، چرا منافات دارد؟! چون در اینجا نسبت به یک مفهوم ما تصدیق به ثبوت داریم اما نسبت به یک مفهوم دیگر که وجود است شک در تصدیق داریم و شک در تصدیق با اعتقاد جازم منافات دارد. پس اگر وجود از نقطه‌نظر حقیقت با این یکی بود به‌محض اینکه شما تصدیق به وجود ذهنی ماهیت برایتان پیدا می‌شد، در همان آن، باید تصدیق به وجود خارجی ماهیت هم برایتان پیدا بشود درحالی‌که دو نحوۀ از وجود ثابت می‌کند که تصدیق به خود وجود با تصدیق به ماهیت دوتا خواهد بود و این رفع اشکال از این برهانی که این آقایان آورده‌اند بود.

مرحوم آخوند در تتمۀ مسئله یک مطلب را می‌فرماید: این مطالبی را که آقایان ذکر کرده‌اند و ادله‌ای که برای اختلاف یا برای تفاوت بین ماهیت و وجود آورده‌اند نهایت چیزی را که ثابت می‌کند اختلاف مفهومی است؛ اختلاف مفهومی بین وجود و بین ماهیت را ثابت می‌کند یعنی مفهوم ماهیت با مفهوم وجود باهم اختلاف دارند! آنچه که شما از زید می‌فهمید با آنچه را که از «هست» می‌فهمید دوتاست! از «هست» تکوّن خارجی را می‌فهمید و از زید یک صورت و قیافه‌ای را می‌فهمید بدون اتصافش به تکوّن، این را شما از زید می‌فهمید درحالی‌که آقایان به‌دنبال این هستند که اختلاف بین ماهیت و وجود را در خارج ثابت کنند، نه اختلاف بین مفهوم و بین وجود را [ثابت کنند]. اختلاف بین مفهوم و وجود را که هر بچه‌ای می‌فهمد و تشخیص می‌دهد که بین ماهیت و وجود مفهوماً اختلاف هست. اینها باید اختلاف خارجی را ثابت کنند که البته ظاهراً مرحوم سبزواری و اینها حاشیه دارند که اینها قائل به اختلاف مفهومی اختلاف طبیعت و ذات بین ماهیت و وجود در خارج نیستند بلکه قائل به اتحاد خارجی بین ماهیت و بین وجود هستند شما حالا می‌خواهید به آنها نسبت بدهید و بر گردنشان بگذارید که اینها قائل به اختلاف بین طبیعت ماهیت و طبیعت وجود در خارج هستند درحالی‌که هم‌چنین مسئله‌ای نیست؛ اینها قائل به اتحاد بین ماهیت و وجود در خارج هستند اما قائل به اختلاف بین دو مفهوم هستند و اینها با همدیگر تفاوت می‌کند.