تفاوت ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

بنابراین در مورد این تصور ماهیت اول چیزی که برای ما هست تصور خود ماهیت است. مسئلۀ دوم که پیدا می‌شود ثبوت این ماهیت در ذهن است حالا که این ماهیت در ذهن ثابت شد حالا ما شک در وجود خارجی می‌کنیم یعنی می‌خواهیم در ذهنمان این‌طور تصور کنیم که آیا این نقشه هنوز در مرتبۀ وجود ذهنی باقی مانده است یااینکه وجود خارجی هم پیدا کرده است پس ببینید هردو مقارن باهم شد پس در قضیۀ تصور ماهیت که اینها آمدند گفتند، نه معنای تصور اوّلی و تصور ابتدایی است بلکه در اینجا تصدیق به این تصور است و تصدیق به این ماهیت است، ما به این ماهیتی که الآن در ذهن داریم تصدیق داریم که این ماهیت یک وجود ذهنی دارد یک ثبوتی در این ذهن هست و نسبت به این مسئله اشکال نداریم منتها آن‌طرف قضیه برای ما مشکوک است. طرف دیگر وجودی است که می‌خواهد به این نسبت داده می‌شود آن وجود برای ما مشکوک است یعنی تصدیق برای ما حاصل نشده است پس در اینجا در واقع قضیۀ ما قضیۀ تام است.

پس مقدمۀ اول اینکه تصدیق به ثبوت ماهیت در ذهن وجود دارد؛ یعنی ما بحث را از روی تصور به تصدیق به وجود ذهنی برگرداندیم. ما می‌گوییم که الآن این ماهیت در ذهن ما موجود هست و وقتی که این ماهیت در ذهن ما موجود شد این ماهیت وجود ذهنی دارد، حالا شک می‌کنیم غیر از این وجود ذهنی‌ای که الآن دارد وجود خارجی هم دارد یا ندارد؟! بنابراین در دو مقدمه حد وسط تکرار می‌شود؛ مقدمۀ اول اینکه تصدیق به ماهیت ثابت است. مقدمۀ دوم [اینکه] شک تصدیق به وجود خارجی برای ماهیت ثابت نیست بنابراین نتیجه گرفته می‌شود: تصدیق به ماهیت با تصدیق به وجود مخالف خواهد بود و دوتا خواهد بود و این [قیاس] تمام می‌شود. اشکال مرحوم آخوند دیگر در اینجا وارد نیست.