تحلیل منطقی قضایای لزومیه و شرطیه

چرا استفاده نمی‌شود؟! جهتش این است که امتناع دو جزء در صورت مصاحبت است؛ یعنی در یک جا بیاض و لا بیاض وجود داشته باشد که این در اینجا محال است. اما امتناع خود بیاض فی‌حدّنفسه، لا بیاض را اقتضاء نمی‌کند! ممکن است بیاض در اینجا باشد دو نوع بیاض در اینجا وجود دارد و همین‌طور خود لا بیاض فی‌حدّنفسه مثل این سیاهی که در اینجا لابیاض است، این سیاهی در اینجا ممتنع نیست. پس خود اجزاء ممتنع نیستند، اجتماع آنها ممتنع است. در اینجا برای ارتفاع نقیضین نباید از اجتماع نقیضین استفاده کنیم، آن دلیل دیگری می‌خواهد. ما برای اجتماع نقیضین یک دلیل داریم و برای ارتفاع نقیضین هم یک دلیل داریم، البته دلیل ما برای ارتفاع نقیضین نفس دلیل اجتماع نقیضین است؛ یعنی به همان ملاکی که اجتماع دو امری موجب استحاله و امتناع خواهد شد ...، چرا موجب استحاله و امتناع خواهد شد؟ به‌خاطر اینکه مسئله ترکب از امر عدمی و وجودی است، به‌خاطر این موجب استحاله است والاّ اگر هردو امر وجودی بودند و در دو جای مختلف هم بودند اشکالی نداشت. اگر دو امر وجودی باشند مثل اجتماع ضدین در مکان واحد چون باهم منافات دارند باز در اینجا محالیت لازم می‌آید.

ملاک اجتماع نقیضین

پس در اجتماع نقیضین محالیت به‌واسطۀ ترکب امر عدمی و امر وجودی در مکان واحد است و این ملاک برای اجتماع نقیضین است، همین ملاک فی‌حدّنفسه در ارتفاع نقیضین هم هست. پس ما از اجزاء پی به اجتماع نقیضین و محالیت او و ارتفاع نقیضین نمی‌بریم، بلکه اجزاء هرکدام به‌جای خودشان و برای خودشان اشکالی ندارند، اجتماع آنها موجب ‌[محالیت است].

تلمیذ: اجزاء چگونه از کارشان به‌وجود می‌آید؟ بیاض و لا بیاض چطوری شد؟

استاد: این بیاض و این‌هم لا بیاض در دو جا، به‌تنهایی درنظر بگیریم. بحث ما در اجتماع است، اگر اجتماع نباشد محال نیستند! ممکن است هم بیاض باشد و هم لا بیاض، باهم در یک جا جمع شوند. الآن در اینجا بیاض است و یک ساعت دیگر لا بیاض می‌شود اشکالی ندارد، بحث اجتماع نقیضین است.