تحلیل منطقی قضایای لزومیه و شرطیه

استاد: حدّ وسط داریم، در اینجا دو قضیه داریم. ممکن است در قضایای شرطیه سه قضیه داشته باشیم ما منفصل و اینها ...

تلمیذ: حرفی نیست بحث ما در مقدم و تالی است، اسم کبریٰ و صغریٰ نداریم.

استاد: باشد بالأخره در اینجا اصغر و اکبر که داریم.

تلمیذ: موضوع و مفهوم در هر قضیه‌ای برای خودش اصل است. مقدم و تالی هرکدامشان می‌توانند قضیۀ‌ حملیه باشند یا شرطیه باشند بالأخره این‌طوری است.

استاد: درست است بالأخره حدّ وسط که موجب ارتباط بین کبریٰ و صغریٰ است، آن حدّ وسط در هردو هست یا نیست؟

تلمیذ: اصلاً بحث تلازم بین مقدم و تالی است.

استاد: درست است. این قضیۀ ما برای خودش یک مقدم و یک تالی دارد و قضیۀ دیگر هم برای خودش مقدم و تالی دارد و ارتباط بین این قضیه و قضیۀ دیگر به حدّ وسط آن است.

تلمیذ: در همین قضیه‌ای که الآن ایشان درست کرده بود که این شیء سواد است و بیاض است و یا این است که فقط سواد باشد، این یک قضیۀ شرطیه است.

استاد: خب قضیۀ دوم آن‌هم همین است.

تلمیذ: نمی‌خواست که این را با آن قیاس کند.

استاد: می‌خواست قیاس کند. اول گفت: إن کانَ هذا الشَیء سَواداً و بَیاضاً فلاجرم أنه یکون سَواداً، این یک قضیه. یعنی اگر این شیء سواد و بیاض است بالأخره سیاهی که در آن هست، خب به‌خاطر همین سیاهی می‌گوییم: إن کانَ فی هذا الشَّیء سَواداً و بیاضاً فلاجرم أنّه یکون أسود، این یک قضیه. حالا این مقدم و تالی دارد. یک قضیۀ دیگر درست کردیم و می‌خواهیم این قضیۀ دوم را به این ربط بدهیم، می‌گوییم: إن کان هذا الشَیء سواداً فَیمتنعُ أن یکون بیاضاً، این‌هم یک قضیه برای خودش. حالا این دو قضیه را داریم و نتیجه می‌گیریم: إن کان فی هذا الشیء سواداً و بیاضاً یَمتَنعُ أن یکونَ بیاضاً درحالی‌که در صغریٰ برای این شیء اثبات بیاضیت کردیم. درنتیجه ارتباط بین این دو قضیه به‌واسطۀ حدّ وسط انجام شد.