ناتوانی عقل در درک حقیقت واجب و ممتنع بالذات

تفکر در نفس موجب تسریع در حرکت سالک

مطلب دوم این است که می‌فرمایند: آن وجود، وجود مطلق است و این وجود، وجود محدود است. وجود مطلق یعنی وجودی که با همۀ تعینات قابل جمع است ولی وجود محدود خیلی هنر داشته باشد و بخواهد ابراز وجود و لحیه بکند فقط بتواند در آن محدودۀ آثار و ظواهر خودش یک مسئله‌ای را ادراک بکند والاّ رسیدن به حقیقت وجود خود شخص هم بسیار بعید است و از اینجا است که بسیاری از بزرگان مطالبی را که می‌فرمایند یکی از آن مطالب برای تسریع در حرکت سالک عبارت از تفکر در نفس است که تفکر در نفس در این حرکت تجردی تسریع می‌کند و قدری در حرکت تجردی و رسیدن به آن کنه نفس سرعت می‌بخشد و هرچه انسان خودش را به آن حقیقت و واقعیت نزدیک کند آن حقیقت و واقعیت خودش را بیشتر نشان می‌دهد. این لازمۀ اطلاق و محدودیت است.

هیچ‌وقت وجود محدود نمی‌تواند به کنه مطلق برسد. منشأ این‌هم باز این قضیه است. نگویید که مطلق به یک معنای سِعی در اینجا مورد نظر است. نه‌خیر! اطلاق در اینجا اطلاق عرضی نیست، اطلاق طولی است. یعنی از نقطه‌نظر مراتب اطلاق دارد نه از نقطه‌نظر عرضی؛ از نقطه‌نظر عرضی ممکن است یک شیء دایرۀ وسیع‌تری داشته باشد و یک شیء دایره‌اش کمتر باشد. هردو یک جنس هستند منتها این در یک دایره [است و دیگری در دایرۀ دیگر است] خب این از همان قسم است یعنی مسئلۀ اطلاق در اینجا عبارت از اطلاق طولی است. در اطلاق طولی است که باز همین اشکال در شدت نوریت دوباره در همین‌جا پیدا می‌شود و همان‌طوری‌که در آن قسم که عبارت از همان وجود ضعیف است و نور ضعیف نمی‌تواند به‌واسطۀ مراتب وجود به او دسترسی پیدا کند، وجود محدود هم به‌واسطۀ مراتب مطلقۀ وجود نمی‌تواند به وجود دسترسی پیدا کند.

علت عدم دسترسی به حقیقت و کنه وجود غنی بالذات