تحلیل امکان ذاتی و امکان استعدادی

تعریف استعداد و امکان استعدادی بر مبنای بعضی از آقایان

ما اگر بخواهیم امکان استعدادی را لحاظ کنیم، امکان استعدادی چون به‌لحاظ اتصاف موضوع خارجی به این امکان استعدادی لحاظ می‌شود، پس امکان استعدادی وصف خارجی برای محل موجود است؛ محلی که قابلیت دارد صورت بعدی را برای خود حاصل نماید. ما به‌لحاظ وجود شیء خارجی در این محل امکان استعدادی را بر این محل حمل می‌کنیم. به عبارت دیگر و بنا بر فرمایش بعضی از آقایان بین امکان استعدادی و استعداد دیگر فرقی نیست مگر از نقطه‌نظر انتساب یک شیء خارجی! آن شیء خارجی از حیث اینکه واجد صفات، خصوصیات، اجزاء و موادی است که آن مواد و اجزاء می‌تواند آن را به فعلیت ثانویه مبدل کند، از این نقطه‌نظر به این شیء خارجی مستعد و به حالت او استعداد می‌گویند و از این نقطه‌نظر که می‌تواند به حالت دیگر تعلق پیدا کند و به صورت دیگر تحول پیدا کند، از حیث انتساب این حالت به آن صورت بعدی به او امکان استعدادی می‌گویند.

به خلاف آنچه که قبلاً عرض شد، این آقایان معتقدند بر اینکه امکان استعدادی وصف به حال متعلَق نیست بلکه وصف به حال خود موصوف و متصف به این وصف است که عبارت از همان عینیت خارجی است منتها دو لحاظ در اینجا می‌شود مانند لحاظ‌های متفاوتی که در مورد یک شیء به جهات مختلف انجام می‌دهیم؛ یک شیء را به‌لحاظ انتساب به ام، ابن ام می‌گوییم، همان شیء را به‌لحاظ انتساب به أب، ابن أب می‌گوییم، همین شیء را به‌لحاظ انتساب به یک منطقه به اسم آن منطقه به‌حساب می‌آوریم و همان را به حساب یک نژاد خاص منتسب به آن نژاد خاص می‌کنیم! انسان ممکن است لحاظ‌های متفاوتی را به جهات متفاوتی بر امر واحد مترتب کند.

بنابراین در جلسۀ گذشته امکان استعدادی را به آن صورت بعدی که مآل و غایت برای حرکت مستعده است منتسب کردیم و آن صورت را متصف حقیقی برای این امکان استعدادی دانسته‌ایم اما در اینجا کلام این آقایان بر این مترتب است که هیچ تفاوتی بین استعداد و مستعد و امکان استعدادی نیست، هر سه برای امر خارجی وصف هستند که عبارت از اجزاء و تهیؤ خارجی باشد، از یک جهت به آن اجزاء و تهیؤ خارجی که یک محل و موضوعی است که این خصوصیات را دارد مستعد می‌گویند و به همان از نقطه‌نظر آن آمادگی که در آن هست، استعداد می‌گویند و از این نظر که این آمادگی می‌تواند او را به ‌صورت بعدی برساند، به همین محل امکان استعدادی می‌گویند.