تحلیل امکان ذاتی و امکان استعدادی

اما در مسئلۀ ریاسات و امثال‌ذلک، فرض کنید که چند نفر نشسته‌اند و می‌گویند که یکی از ما رئیس بشود، خب هر کسی که نمی‌تواند رئیس بشود! رئیس باید هوای مرئوس را داشته باشد و دلشان را به‌دست بیاورد تااینکه به ریاست انتخاب بشود! شما نمی‌خواهید رئیس بشوید؟! خلاصه اگر آقا می‌خواهید رئیس بشوید باید هوای زیردستان و پایین‌دستان را داشته باشید تا به شما رأی بدهند!

تلمیذ: تحمل نداریم!

استاد: تحمل ندارید؟!

تلمیذ: یک نفر [زیردست داریم] داغون شدیم!

استاد: هر چیزی راهی ‌دارد مسئله‌ای دارد ﴿فَسۡ‍َٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ﴾!!¹ مأیوس نباشید!!

این مسئلۀ ریاست یک مسئلۀ اعتباری است یعنی هیچ جهتی در اینجا نیست. وقتی که شخص رئیس می‌شود، نه یک گرم به او اضافه می‌شود و نه یک کیلو از او کم می‌شود و نه لباسش تغییر می‌کند و نه خصوصیات تغییر می‌کند! [البته] خصوصیاتش تغییر می‌کند و اینها هم دیگر بالأخره یک قضایای دیگری است! اما علیٰ‌کل‌ّحال این مسئله، مسئلۀ اعتباری و مجازی می‌شود. حالا صحبت ما دربارۀ ماهیت چیست؟! آیا اگر ماهیت معریٰ از وجود را قبل از تعلق وجود درنظر بگیرید، با ماهیتی که بعد از تعلق وجود است هیچ تفاوتی ندارد و فقط یک تخیل و تصور در اینجا تغییر کرده است؟! قضیه این است؟! قضیه که این نیست یعنی نمی‌توانیم این را تصور کنیم که زیدی که الآن وجود ندارد و زیدی که دارای این خصوصیات است؛ قدش این مقدار است و رنگ بشره‌اش این مقدار است و دارای این خصوصیات است، حالا هم که به دنیا آمده و متولد شده است هیچ تفاوتی ندارد! آنچه که در خارج هست فقط وجود است و اصلاً هیچ‌گونه وجودی به ماهیت تعلق نگرفته و وجودش یک وجود تصوری، خیالی، مجازی و اعتباری است! بنابراین چرا این وجود خاص را به این اسم می‌نامید و وجود دیگر را به اسم دیگر می‌نامید؟! این اختلاف از کجا پیدا شد؟! این اختلاف از کجا آمد؟!