تحلیل امکان ذاتی و امکان استعدادی

این همان مسئلۀ خیلی دقیقی است که من سابق خدمت رفقا عرض کردم، از یک طرف مثل مرحوم آخوند که خب در شدت آن تذوق به ذوق اشراق و قول به اصالت وجود و تحقق وجود واحد، خب این اقتضاء یک هم‌چنین لحاظی این است که همۀ اصالت‌ها را به وجود بدهند و در این قضیه حق با مرحوم آخوند است و کسی که قائل به اصالت وجود است نمی‌تواند وجود دیگری را به غیر از وجود نسبت بدهد! نمی‌تواند لحاظ حقیقت، تعین، واقعیت و تحقق را به غیر از این وجود منتسب کند، این از یک طرف.

از طرف دیگر وقتی که به ماهیت نگاه می‌کنند می‌بینند پوچی محض است و هیچ‌گونه استقلالی ندارد و اصلاً برای او هیچ تعین و تحققی نیست، به‌طورکلی همۀ اصالت‌ها را به وجود دادند و چیزی را برای ماهیت باقی نگذاشتند و نه‌تنها اصالت‌ها را به وجود داده‌اند بلکه حتی یک وجود تبعی را هم برای ماهیت قائل نشده‌اند. این مسئله‌ای است که ایشان و امثال ایشان را مضطر نموده است که نسبت به وجود ماهیت یک‌قدری کم‌لطفی کنند و حتی وجود تبعی را که ما وجود استقلالی هم به او نمی‌نامیم، این را از ماهیت سلب کنند و صرفاً یک وجود اعتباری و تخیلی و مجازی را به ماهیت نسبت بدهند یعنی کأنّ هیچی! یعنی عدم محض! اما وقتی که بخواهیم یک‌قدری به مسئله دقت بیشتری کنیم می‌بینیم که وجود تبعی نمی‌تواند منافاتی با مرام و مکتب مرحوم آخوند داشته باشد یعنی حتی اگر شما قائل به وجود تبعی باشید، در اینجا اشکالی پیش نمی‌آید. وجود تبعی یعنی وجود ظلی، وجود ظلی یعنی وجود غیر مستقل! می‌دانیم استقلال و تحقق از آن وجود است منتها صحبت در این است که شما ماهیت را معریٰ از وجود درنظر می‌گیرید و دیگر نمی‌توانید وجود را به ماهیت منتسب کنید بلکه وجود را به موجود خارج منتسب می‌کنید.