تحلیل امکان ذاتی و امکان استعدادی

درس دویست و هشتاد و ششم

کیفیت اتصاف ماهیت به امکان پیش از تعلق وجود

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

اتصاف تبعیِ ماهیت به وجود

راجع به اتصاف موضوع و اتصاف محل به امکان ذاتی، شکی نیست که ماهیت معریٰ از وجود و همین‌طور ماهیت ملازم با وجود، محل برای اتصاف به امکان ذاتی است. به عبارت دیگر حامل این وصف و حامل این عرض، این ماهیت مِن حیث هی هی است سواءٌ کانت مَعدومَة أو کانَت موجودَة! و حتی با تعلق وجود و انتساب وجود به ماهیت، دوباره این قضیۀ امکان ذاتی از ماهیت جدا و مجزا و معریٰ نمی‌شود به‌جهت اینکه مسئلۀ ماهیت، مسئلۀ استواء طرفین نسبت به وجود و عدم است و ماهیت مِن حیث هی هی هیچ شأنی را ندارد و هیچ اقتضایی را نسبت به وجود یا عدم ندارد و به همین جهت موضوع برای امکان ذاتی است.

یعنی چون ماهیت معریٰ از وجود است و نسبتش به وجود و عدم مساوی است از این نقطه‌نظر متصف به امکان ذاتی می‌شود و کاملاً واضح است که به‌واسطۀ وجود ماهیت موجود می‌شود؛ یعنی است، نه اتصاف اصلی و حقیقی! چنان که قائلین به اصالت ماهیت معتقد به تحقق خارجی ماهیت هستند و اصلاً وجود را یک امر اعتباری محض می‌دانند و هم‌چنان که در استدلال مرحوم شیخ اشراق قبلاً صحبت شد و مرحوم آخوند آن را آورده‌اند چنانچه وجود تحقق خارجی داشته باشد، این موجب تسلسل خواهد شد چون مرحوم شیخ اشراق قائل به اصالت ماهیت هستند.

کلام مرحوم آخوند در مورد مجازی بودن وجود ماهیت

بنابراین بنا بر قول قائلین به اصالت ماهیت، اصالت از آن ماهیت است اما بنا بر مبنای صحیح وقتی که اصالت به وجود داده می‌شود بنابراین وجود ماهیت، وجود تبعی می‌شود. اما مرحوم آخوند در اینجا مطلبی را نقل می‌کنند که از کلام آنها استفادۀ وجود مجازی و عاریه‌ای و اعتباری می‌شود؛ یعنی ماهیت نه‌تنها وجود اصلی و خارجی ندارد بلکه مانند اعراض حتی وجود تبعی و ظلی هم ندارد بلکه وجودش وجود اعتباری است و صرفاً بنا بر اعتبار معتبر است که این ماهیت وجود دارد. به اعتبار دیگر وجود ماهیت یک وجود ذهنی است نه وجود خارجی! روی این اصل، امکان ذاتی وصفی است لازمۀ یک هم‌چنین موضوعی که این موضوع عبارت از استواء طرفین نسبت به وجود و عدم است و این مسئله داخل در مفاهیم ثانیۀ فلسفی قرار می‌گیرد.