تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی

مثلاً در مورد عین، خب عین برای معانی و مسمیات عدیده وضع شده است که هیچ‌گونه رابطه‌ و اشتراکی بین آن مصادیق و لفظ عین وجود ندارد یعنی بین آن مفاهیمشان هیچ‌گونه رابطه‌ای وجود ندارد. هیچ ارتباطی بین طلا و فضه نیست. هیچ ارتباطی بین ذهب و حارس وجود ندارد. هیچ تعلق و علاقه‌ای بین حارس و عین که چشمه باشد وجود ندارد. هیچ ارتباط و تعلقی بین کلب ـ یکی از معانی عین، کلب است ـ و فضه وجود ندارد و هیچ اطلاقی وجود ندارد. حالا فرض کنید کلب بنا بر یک وجهی بین او و حارس یک نوع تعلقی وجود داشته باشد ولی بین کلب و فضه معنا ندارد علاقه‌ای در اینجا باشد.

عدم علاقه و ارتباط بین ماهیات و مسمیات در اشتراک لفظی

پس در اشتراک لفظی بین ماهیات و مسمیات هیچ‌گونه علاقه‌ای نیست که مصحح اطلاق لفظ أحد المسمیات بر آن مسمی دیگر و بر آن مفهوم و مصداق دیگر باشد. از این نقطه‌نظر بعضی‌ها آمدند مسئلۀ اشتراک لفظی را بین امکان استعدادی و امکان ذاتی مطرح کردند و فرمودند که مفهوم امکان ذاتی عبارت از استواء طرفینی است که آن استواء طرفین، استواء دو طرف وجود و عدم و دو طرف عدم ضرورت وجود و عدم ضرورت عدم بر ماهیت من حیث هی است. اما مفهوم امکان استعدادی عبارت از تهیؤ و کیفیت خارجی است که آن کیفیت خارجی مربوط به وجوب است وَ کَم بَینهُما بونٌ بَعید. فلهذا اطلاق امکان بر آن تهیؤ خارجی در اینجا بِضربٍ مِن التّسامُح است و ارتباط و تعلقی بین آن و امکان ذاتی نیست.

اما اگر بخواهیم بنا بر مسلک مرحوم آخوند مطلب را یک‌قدری دقیق‌تر بررسی کنیم متوجه این نکته می‌شویم که این اوصاف و امتیازاتی را که مرحوم آخوند در اینجا برای امکان استعدادی شمردند آیا این اوصاف به نفس همان تعین خارجی باز می‌گردد یا به آن غایت و هدفی که این تعین خارجی به‌سمت آن هدف در حرکت است؟! به عبارت دیگر آیا این اوصاف به مستعد بِما هوَ مُستعدٌ برمی‌گردد یا به مُستعدِّ لَه که عبارت از یک امر عدمی است و این مستعد به‌سمت مُستعدِّ لَه در حال حرکت است؟! به کدام‌یک از این دو برمی‌گردد؟!