تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

روی این جهت، دیگر بنا بر مبنای خود مرحوم آخوند در اینجا مسئلۀ امکان استعدادی با امکان ذاتی دیگر ارتباطی ندارد یعنی نفس خود وجود است که آن نفس وجود در خارج به این کیفیت ظهور پیدا می‌کند نه‌اینکه یک امکان استعدادی مستند به یک امکان ذاتی باشد که در آنجا هست یعنی در واقع از ماهیت عقل فعال استناره نمی‌کند بلکه از نفس وجود عقل فعال استناره پیدا می‌کند. حالا یا عقل فعال یا هرچه شما می‌خواهید اسمش را بگذارید؛ اسماء و صفات کلیه که هر کدام در اشعه و اظله تلألؤ دارند تا به هیولا می‌رسد.

آنچه که به‌نظر می‌رسد این است که منافاتی بین این دو نظریه نیست به‌جهت اینکه مقصود این افراد هم از ماهیت عقل فعال ـ نه ماهیت متقرره در ذهن ـ به‌عنوان معقول ثانی فلسفی است بلکه به همان جهت ضعف وجودی آنهاست که آن جهت ضعف وجودی هم با امکان ذاتی سازگار است، از این نظر خیلی مسئلۀ قابل بحثی نیست.

یکی از آن اختلافات بین امکان استعدادی و امکان ذاتی عبارت از این است که امکان ذاتی شدت و ضعف برنمی‌دارد و یک روال هست یعنی متواطی است و مقول به تشکیک نیست ولی امکان استعدادی این‌طور نیست بلکه شدت و ضعف برمی‌دارد. استعداد نطفه برای علقه شدن، شدیدتر از استعداد نطفه برای مضغه شدن است و استعداد مضغه برای انسان شدن شدیدتر از استعداد نطفه برای انسان شدن است، یکی شدیدتر و یکی ضعیف‌تر است ولی در امکان ذاتی شدت و ضعف معنا ندارد چون امکان ذاتی به وجود و عدم برمی‌گردد و ماهیت نسبت به وجود و عدم علیٰ التساوی است.

مسئلۀ دیگر اینکه امکان ذاتی همان‌طور که خود مرحوم آخوند فرمودند همیشه با وجود همراه است ولو اینکه وجود وجود خارجی داشته باشد ولی در بقاء خودش همیشه برای بقاء دیگر و استمرار وجود، این امکان ذاتی را همراه خودش دارد ولی امکان استعدادی با رسیدن به یک فعلیت خودبه‌خود منتفی خواهد شد یا اینکه اگر مانعی پیش بیاید آن امکان استعدادی را ممکن است بردارد. فرض کنید که یک دانۀ هندوانه قابلیت برای هندوانه شدن دارد اما اگر شما این دانه را برداشتید سوزاندید دیگر استعداد هندوانه شدن در او ازبین می‌رود و مانعی پیش آمده است. این اختلافاتی است که بین امکان استعدادی و امکان ذاتی هست.