تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

این مسئله مسئلۀ امکان ذاتی است پس در هرجا صحبت از ظلمت است و صحبت از فقر و فاقه است و صحبت از نیاز و احتیاج است در آنجا مسئلۀ امکان ذاتی و تساوی بالنسبه به وجود و عدم در آنجا مطرح است و در هرجا که فعلیت هست در آنجا مسئلۀ امکان استعدادی هست چون در امکان استعدادی آن تهیؤ خارجی و آن ماده‌ای که این هویت خارجی و این شکل خارجی را برای وصول به یک صورت جدید و وصول به یک غایت جدید آماده می‌کند آن امکان استعدادی دیگر عبارت از فعلیت خارجی است. در امکان استعدادی دیگر امکان ذاتی معنا ندارد. امکان استعدای عبارت از یک هویت خارجی است و این هویت خارجی ماده‌ای است که در این ماده به معنای اعم، آن امر خارجی و حادث خارجی می‌تواند قابلیت برای رسیدن به صورتی را در خود داشته باشد. از این نقطه‌نظر در امکان استعدادی فعلیت هست و در امکان ذاتی احتیاج هست.

مرحوم آخوند در اینجا چند فرق بین امکان ذاتی و امکان استعدادی بیان می‌کنند که این فرق‌ها را ما از روی متن می‌خوانیم چون صحبتش شد لذا احتیاجی به از خارج گفتن ندارد فقط یک مسئله هست که آن مسئله احتیاج به صحبت دارد و آن عبارت است از اینکه مرحوم آخوند و بسیاری از حکماء امکان استعدادی را به امکان ذاتی برگرداندند و منشأ و مبدأ امکان استعدادی عبارت از امکان ذاتی که در عقل فعال هست و آن امکان ذاتی در عقل فعال موجب تنازل عقول عشره می‌شود که بحثش می‌آید و این را که خلاف مبانی حکمای اشراق است نقل می‌کنند که البته به یک بیان می‌توانیم این مسئله را توضیح دهیم. حالا نسبت به شرح و اشکالی که بر این مسئله شده إن‌شاءالله در یک فرصت دیگری صحبت می‌کنیم.

فَتفَطَّن و تَیَقَّن أنَّ مثارَ الإمکانِ و الفقرِ هو البُعدُ عن منبعِ الوجوبِ و الغنى و مجلابُ الفعلیةِ و الوجودِ هو القربُ منه و الإمکانُ جهةُ الانفصال و عدمِ التعلقِ و ملاکِ الهلاکِ و الاختلالِ و الوجوبُ جهةُ الارتباطِ و الاتصالِ و مناطِ الجمعیةِ و الانتظامِ.