تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

کما أنَّ الإمکانَ الذاتی هو کمالُ الماهیةِ المعرّاةِ عن الوجودِ على الإطلاقِ من حیثُ هی کذلک فی أی نحوٍ مِنَ الظروفِ.

همان‌طوری‌که امکان ذاتی کمال ماهیتی است که معرّای از وجود علی الاطلاق است؛ اصلاً به‌طورکلی هیچ‌گونه تمایلی نسبت به وجود ندارد. این امکان ذاتی کمال این ماهیت است از حیث اینکه این ماهیت معرّای از وجود است، و به‌واسطۀ امکان ذاتی است که این ماهیت استجلاب فیض را می‌کند. از این نقطه‌نظر کمال ماهیت به‌حساب می‌آید ولی خود ماهیت چیزی ندارد. حالا در هر ظرفی می‌خواهد باشد؛ ظرف خارج باشد یااینکه اصلاً در خارج خلق نشده باشد و فقط در عالم ذهن باشد، مادی باشد یا غیر مادی باشد.

و هو أوغلُ فی الخفاءِ و الظلمةِ و النقصانِ مِنَ الإمکانِ الذی هو إحدَى الکیفیاتِ الاستعدادیةِ.

امکان ذاتی در خفا و در ظلمت و در نقصان از امکانی که به آن امکان استعدادی می‌گوییم خیلی متوغل‌تر است به‌جهت اینکه در امکان استعدادی فعلیت خارجی هست اما در امکان ذاتی هیچ فعلیت خارجی لحاظ نمی‌شود بلکه فقط اعتبار محض است و فقط جنبۀ عدمی برای ماهیت در امکان ذاتی مورد نظر است؛ ماهیت جدای از وجود و عدم!

لِکونِه بِالفعلِ مِن جهةٍ أخرىٰ غیرِ جهةِ کونِها قوةً و إمکاناً لِشی‌ءٍ فإنَّ المنی‌ و إن کانَ بِالقیاسِ إلى حصولِ الصورةِ الإنسانیةِ لَه بِالقوةِ لکن بِالقیاسِ إلى نفسِهِ و کونِه ذا صورةٍ منویةٍ بِالفعلِ فَهو ناقصُ الإنسانیةِ تامُ المنویةِ بِخلافِ الإمکان الذاتی الذی هو أمرٌ سلبیٌّ محضٌ.

چون امکان استعدادی از یک جهت، جهت فعلی دارد؛ ما داریم در خارج می‌بینیم و وجودش را مشاهده می‌کنیم؛ آن ماده‌ای که الآن در نطفه هست که او را قابل برای علقه و انسان شدن می‌کند آن یک جهت فعلی دارد. گرچه از جهت انسان شدن بالقوه است ولی از جهت منویت بالفعل است پس از یک جهت این وجود دارد، غیر از آن جهتی که قوه است و غیر از آن جهت انسانیتی که قوه برای آن به‌حساب می‌آید و امکان شیء است.