تبیین مراتب وجود و امکان استعدادی

و المقابلُ الآخر مِن اللوازمِ الغیرِ المجعولة الواقعةِ فی الممکنات لأجلِ مراتبِ قصوراتِها عنِ البلوغِ إلى الکمالِ الأتمِّ الواجبی.

مقابل دیگر خب اشرفش از ناحیۀ مبدأ أعلیٰ است و آن غیر اشرف از لوازم غیر مجعول است. ایشان هم می‌فرمایند: از لوازمی که جعل نشده است و خلق نشده است ولی در ممکنات واقع هست. ما وقتی ممکنات را نگاه می‌کنیم اینها را دارای مراتب مختلف می‌بینیم؛ در یکی ضعف می‌بینیم، در یکی قوت می‌بینیم، در یکی کمال می‌بینیم، در یکی غیر کمال می‌بینیم، این مقابل‌هایی که ما در اشیاء خارج می‌بینیم اینها به‌خاطر مراتب قصور این ممکنات از رسیدن به آن کمال اتمّ واجبی است؛ هرچه نسبت به آن کمال اتمّ واجبی دورتر و بعیدتر باشند آن مراتب ضعف در اینها قوی‌تر است.

و لِمخالطةِ أنوارِ وجوداتِها الضعیفة بِشوائبِ ظلماتِ الأعدامِ اللاحقة بِها بِحسبِ درجاتِ بُعدِها عن یَنبوعِ النورِ الطامِسِ القیومی.

به‌خاطر خلط شدن انوار وجود ضعیفشان است؛ ـ البته خلط شدن در اینجا به معنای خلط واقعی نیست بلکه همان حد وجودی در اینجا قطعاً مورد نظر ایشان است! ـ به‌خاطر خلط شدن و ترکیب شدن انوار وجودات ضعیفی که از آن مبدأ أعلیٰ گرفته‌اند از یک طرف با شوائب ظلمات اعدامی که ملحق به آنها می‌شود با آن خصوصیات و آثار ظلمت عدم که به‌خاطر ابتعاد از آن مبدأ برای اینها پیدا شده است، این دو باهم خلط می‌شوند به‌حسب درجات و مراتب بُعدشان از آن سرچشمۀ نور ساطع قیومی که به هر مقدار که دور هستند آن مراتب ظلمتشان بیشتر است.

و بالتفاوتِ فی مراتبِ النزولِ و البُعدِ عنِ الحقِ الأول یتضاعَفُ الإمکانات و بتضاعُفِها یَتفاوتُ الموجودات کمالاً و نقصاً و استنارةً و انکسافاً.

به‌واسطۀ تفاوت در مراتب نزول و بُعد از حقِ اول، امکانات و جهات ضعف دائماً زیاد می‌شود. هرچه ابتعاد بیشتر بشود، ضعف و آن جنبۀ امکانیت بیشتر می‌شود تا آن جنبۀ فعلیت و وجوب. و به تضاعف این امکانات موجودات تفاوت می‌کنند، از نظر کمال و از نظر نقص، از نظر استناره و از نظر انکساف،