فیاضیت پروردگار و استمرار فیض الهی

استمرار فیض از مبدأ أعلیٰ، ازلاً و ابداً بنا بر نظر مرحوم آخوند

ولی نکته‌ای که در اینجا قابل بحث است و حکیم از آن نقطه دفاع می‌کند این است که همین اشیاء مادی که شرط وجود آنها حدوث زمانی است اینها از نقطه‌نظر فیض، دوام الفیض و استمرار الفیض از آن مبدأ أعلیٰ دارند؛ یعنی هیچ برهه‌ای و هیچ مرتبه‌ای نمی‌توان تصور کرد که در آن مرتبه عالم وجود به‌نحوکلی از وجود حوادث زمانی و حوادث مادی خالی باشد و این موجب انقطاع فیض است. این مسئله منافاتی با حدوث ذاتی و اینها ندارد؛ به معنای دیگر تا خدا خدایی می‌کرد و می‌کند عالم ماده در کنار عالم مجردات به حیات و به وجود خودش ادامه می‌دهد هم‌چنان‌که در وجود مجردات زمان دخالت ندارد همین‌طور برای تحقق و حوادث مادی، زمان مانعیت ندارد یعنی اراده و مشیت حق هم‌چنان‌که به خلق مفارقات تعلق گرفته است همین‌طور آن اراده به خلق حوادث مادی و پدیده‌های مادی تعلق گرفته و این استمرار ازلاً و ابداً محقق است. چرا محقق است؟! به‌جهت اینکه اگر قرار باشد که این حادث مسبوق به عدم زمانی باشد پس فیض باری در یک مرتبه و در یک مرحله منقطع است و بعد آن فیض به‌وجود آمده و استمرار پیدا کرده است.

حادث نبودن ارادۀ پروردگار نسبت به خلق عالم بنا بر نظر مرحوم آخوند

به عبارت دیگر ارادۀ پروردگار نسبت به خلق عالم ارادۀ حادث نیست یعنی حدوث او عین علم او و عین قدرت او است. چطور اینکه علم و قدرت عین ذات پروردگار است و جدای از ذات نیست ارادۀ بر فعل اشیاء هم عین علم و قدرت و عین ذات اوست و تا خدا خدایی می‌کرد ارادۀ او بر خلق عالم محقق بود، وقتی که اراده محقق باشد عالم هم تبعاً چه عالم مفارقات و مبدعات و چه عالم ماده و حوادث ماده و زمانی هم مستمراً در اینجا وجود داشته است. این استدلال مرحوم آخوند بود با تقریبی که در اینجا عرض شد.