امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

5

نقد پاسخ مرحوم علامه طباطبائی به هانری کربن
به عقیدۀ حقیر این جواب کافی نیست به جهت اینکه اولاً مسئلۀ تقدم روح بر نفس جزء روایات آحاد نیست و اگر ما نگوییم که متواتر است باید بگوییم که مستفیض است. همان‌طوری‌که در ادعیه مسلمۀ از اهل‌بیت علیهم‌السّلام وارد شده است: «خَلَقکُم الله ُ أنوارًا فَجَعَلَکم بِعَرشِه مُحدِقینَ»¹ [یا] من‌باب‌مثال «کنّا عابدین راکعین قبل خلق السموات و الأرض»² یا «أولُ ما خَلق اللَه نورُ نَبیِّک یا جابر!»³ و روایاتی که دلالت می‌کند بر اینکه خداوند ارواح ائمه صلوات الله علیهم اجمعین را قبل از خلقت هرچه که هست، اصلاً نه در عالم ماده بلکه حتی بر مبدعات هم مقدم کرده است، تمام اینها حکایت از این مسئله می‌کنند. یا روایاتی که در مورد توسل انبیاء سلف به انوار و ارواح خمسه هست، این مسائل غیر قابل شک است یعنی اصلاً شکی در این مسائل وجود ندارد که تمام آن حقایق نوریه و آن ارواح مقدسه قبل از خلق آسمان و زمین، قبل از خلق عالم ارواح، قبل از خلق عالم عقول و قبل از عالم مجردات واسطۀ فیض بودند. چطور ممکن است ما این مسائل را جزء اخبار آحاد بدانیم و نسبت به آنها به این کیفیت رد بشویم و یااینکه مسکوتٌ عنه بگذاریم؟! مسکوتٌ عنه گذاشتن مشکلی را حل نمی‌کند بلکه فقط جوابی برای مشکل پیدا نمی‌کند و قضیه حل نمی‌شود!
صحبت در اینجاست که حالا باید ببینیم که این مطلب از چه قرار است؟ یعنی اگر شخصی در مورد ارواح بگوید که این مسئله در آن علم اجمالی حق به‌نحو اجمال وجود داشته است اما به‌نحو تفصیل همان است که مانند سایر اشیاء مشروط به وجود خارجی و وجود مثالی و عنصری بدن است که همان مسئلۀ جسمانیة ‌الحدوث و روحانیة البقاء شامل آنها هم خواهد شد همان‌طوری‌که شامل همه هست و ما نسبت به این مسئله شک نداریم که از این نقطه‌نظر بین ائمه ـ علیهم‌السّلام ـ و ما فرقی نیست منتها صحبت در کیفیت استدلال و بیان مسئله و تقدم و تأخر یکی بر دیگری است اما از نقطه‌نظر جسمانیة ‌الحدوث و روحانیة ‌البقاء بودن، با آن بیانی که ما قبلاً کردیم می‌توان روی این مسئله وفق داد و انسان می‌تواند این مسئله را استدلالی بیان کند.
1. . من لا یحضره الفقیه، ج ٢، ص ٦١٣؛ عیون أخبار الرّضا علیه السّلام، ج ٢، ص ٢٧٥.
2. . علل الشرایع، ج ۱، ص 5:
  «قالَ رَسولُ اللَهِ صَلَّى اللَهُ عَلَیهِ و آلِهِ و سلَّم: ” ... یا عَلیُّ لَولا نَحنُ ما خَلَقَ اللَهُ آدَمَ و لا حَوّاءَ و لا الجَنَّةَ و لا النّارَ و لا السَّماءَ و لا الأرضَ فَکَیفَ لا نَکونُ أفضَلَ مِنَ المَلائِکَةِ و قَد سَبَقناهُم إلَى مَعرِفَةِ رَبِّنا و تَسبیحِهِ و تَهلیلِهِ و تَقدیسِهِ لِأنَّ أوَّلَ ما خَلَقَ اللَهُ عَزَّوجَلَّ خَلقُ أرواحِنا فَأنطَقَنا بِتَوحیدِهِ و تَحمیدِهِ ثُمَّ خَلَقَ المَلائِکَةَ.“»
  ترجمه: «ای على! ما اگر نبودیم خداوند آدم و حوّا را نمى‌آفرید، بهشت و دوزخ را ایجاد نمى‌کرد آسمان و زمین را پدید نمى‌آورد، با این وصف چگونه ما برتر از فرشتگان نباشیم درحالى‌که پیش از ایشان به پروردگارمان معرفت پیدا کرده و به تسبیح و تهلیل و تقدیسش پرداخته‌ایم؟! زیرا اوّل موجودى که پروردگار عالمیان آفرید ارواح ما بود، پس از آفریدن، آن را به توحید و تحمیدش گویا ساخت سپس فرشتگان را آفرید.» (محقق)
3. . بحار الأنوار، ج 54، ص 170.