کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

منظور از ابداعیات

بعضی از این ماهیات غیر از آن امکان و احتیاج ذاتی احتیاج به امر دیگری در ماهیت خودشان ندارند و صرف امکان و ماهیت و احتیاج برای افاضۀ نور وجود کفایت می‌کند مانند ملائکه، عقول، نفوس و عالم انوار و مراتب تشکیکی که آنها دارند، آنها احتیاج به ماده و زمان و مکان ندارند. نفس ارادۀ جاعل در آن ماهیت بدون هیچ‌گونه تمهید و مقدمه‌ای برای وجود خارجی آنها کفایت می‌کند. این [قسم] را ابداعیات می‌گویند.

اما قسم دوم عبارت از تعینات و پدیده‌ها و حوادثی است که این پدیده‌ها و حوادث باید در بستر زمان و مکان تحقق پیدا کند؛ یعنی مشمول قاعدۀ ماده و مدت است. ماده که عبارت از هر چیزی است که تحقق خارجی او در ظرف مکان است و مدت و زمان عبارت از شیئی است که وجود او تدریجی الحصول و مسبوق به عدم زمانی است یعنی زمانی بوده است که این ماده و صورت وجود خارجی نداشتند. این قسم از حوادث را به حوادث مُلکی یا مادی یا ناسوت یا حوادث مشمولِ کون و فساد تعبیر می‌کنند. اینها است که فلاسفه مراتب مختلفی را در تحقق خارجی برای آنها قائل شده‌اند. بعضی از اشیاء خارجی به لسان عامیانه، کم زحمت می‌برد و بعضی از اشیاء خارجی برای اینکه تبدیل به صورت دیگر بشود آن وسائل باید زحمت بیشتری را متحمل بشوند. اگر یک حجر و حدید بخواهد تبدیل به ‌صورت انسانی بشود باید سال‌های سال طول بکشد تااینکه تغییروتبدلات پیدا بشود و قابلیت برای تبدیل به صورت انسانی در او آماده بشود. ولیکن نطفه برای تبدیل به صورت انسانی شدنش چهار ماه کفایت می‌کند خیلی نیاز به [زمان] نیست. علقه از نقطه‌نظر استعداد نزدیک‌تر [به صورت انسانی] است و مضغه از نقطه‌نظر تهیؤ نزدیک‌تر [به صورت انسانی] است و هَلُمَّ‌ جَرّاً. این کلامی است که مرحوم آخوند در اینجا راجع به قابلیت استعدادی بیان کردند.