کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

انحصار تفاوت بین علت و معلول در شدت و ضعف

تلمیذ: مسئلۀ سنخیت را که اگر نسبت نفس مجرد به امر ملکوتی و ملکی یکی باشد چگونه معنا کنیم؟

استاد: بحث‌های آن شده است و إن‌شاءالله باز هم بعد پیگیری می‌کنیم. چون مسئلۀ سنخیت آن فرق نمی‌کند. حالا بالإجمال خدمتتان عرض کنم. مسئلۀ سنخیت عبارت از این است که باید بین معلول و علت یک نوع رابطه باشد. به‌طورکلی علت عبارت از تنازل وجودی خودش در یک مرتبۀ مادون است. آن مرتبۀ مادون که ظهور است به آن معلول می‌گویند و به آن مرتبۀ مافوق که اظهار و ابراز است علت می‌گویند. فقط تفاوت بین علت و معلول شدت و ضعف است همین، دیگر چیزی غیر از این نخواهد بود.

بنابراین حقیقت وجود که عبارت از یک حقیقت مجرد است آن حقیقت مجرد در تبدلش به امر غیر مادی دارای صور و فصول غیر زمانیه است که همان مرتبۀ وجودی آنها را از آن تعبیر به مرتبۀ فصلیت می‌کنند چون دیگر نیاز به ماده ندارند. ملائکه که نیاز به ماده ندارند. مثلاً خدا آنها را از گل درست کند و یک تکۀ آن ملک بشود و یک تکه از آن جبرائیل بشود! نه، همان کیفیت مرتبۀ وجودی آنها صورت فصلیۀ آنها را تشکیل می‌دهد. این مربوط به مجردات است و اما در ماده همان حقیقت وجود مجرد با تغییر شکلی که می‌دهد به‌واسطۀ تنازلی که می‌کند آن تغییر شکلی را که می‌دهد از نقطه‌نظر مراتب طولی‌ای که باید طی کند یعنی آن حقیقت مجرد برای اینکه تبدیل به یک مرتبۀ مادی و جسم خارجی بشود باید از ملکوت سفلی و علیا عبور کند و باید از مثال و صورت بدون جسم که در خواب می‌بینید که همان عالم مثال برای عالم شهادت و ملک خارجی است عبور ‌کند و تبدیل به همان جنبۀ مُلکیت خارجی ‌شود. سنخیتی که منظور شما هست سنخیت طولی است و ما حرفی نداریم؛ در سنخیت طولی بالأخره یک امری که می‌خواهد از آن وجود مجرد برگردد و به یک وجود نازل قلب شود یک‌مرتبه نمی‌شود با طفره از یک مرتبۀ عالی بدون اینکه مراتب متوسطات را طی بکند تبدیل به مرتبۀ دانی شود، این قبول است.