کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

بله، ممکن است آن مرید و ولیّ در نفس خودش اراده‌هایی داشته باشد که ما از آن اراده‌ها اطلاع نداشته باشیم. فرض کنید او الآن در عالم ملکوت دارد کارهایی انجام می‌دهد خب ما نمی‌دانیم یعنی آن زمانیات نیست. آنچه را که داریم احساس می‌کنیم اشیائی است که در خارج و زمان انجام می‌شود. پس این مسبوق به زمان است گرچه این عمل دارد سریع انجام می‌شود. منتها صحبت و اشکال ما در اینجا این است که بین آن اراده‌ای که به یک امر جوهریِ مجرد تعلق می‌گیرد و آن اراده‌ای که به امر مادی تعلق گرفته است چه فرقی می‌کند؟ شاید منظور اشکال شما همین مسئله باشد. از نقطه‌نظر نفس اراده فرق نمی‌کند، چه ارادۀ پروردگار به خلق یک مَلک، عقل، نور و یا یک مرتبۀ تشکیکی از تجرد وجود تعلق بگیرد یااینکه ارادۀ او به یک امر مادی تعلق بگیرد هردو یکی است، اراده که تفاوت نمی‌کند. آن قابلیت خارجی در اینجا به نفس آن اراده تحقق پیدا می‌کند الاّ اینکه ارادۀ مرید بر تدریجی الحصول بودن یک شیء تعلق بگیرد که آن یک مطلب دیگری است.

منظور از ﴿سِتَّةِ أَيَّام﴾ در آیۀ ﴿وَلَقَد خَلَقنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرضَ وَمَا بَينَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّام﴾

مثل ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾¹ که این ستة ادوار است که در آنجا ارادۀ پروردگار به شش دور و شش قسم از خلق تعلق گرفته است شاید منظور شش قسم ترکیب جسمی، هیولای اولیه، مادةُ المواد، بعد مادیت، جسمیت، عناصر، کیفیت عناصر و ترکیب عناصر تا بعد به صورت جسم درآمدن و بعد صورت بر خود گرفتن باشد. این از نقطه‌نظر اراده است.

و اما اشکال دیگر اشکالی است که نمی‌شود برای این قضیه کاری کرد و آن اشکال این است که وقتی که ما قائل به حرکت جوهری هستیم ـ البته نه آن حرکت جوهری به مبنای خود ما که وجودِ مجدد است حتی بر حرکت جوهری بر مبنای آخوند و فلاسفه ـ مگر در اینجا یک جسم با یک صورت تبدیل به صورت دیگر نمی‌شود؟! شما یک دانۀ سیب را الآن درنظر بگیرید وقتی که در بستر مناسب قرار می‌گیرد این یک دانۀ سیب به‌واسطۀ حرکت جوهری تبدیل به گیاه و ورق و سبزه می‌شود و کم‌کم همین‌طور رشد پیدا می‌کند تااینکه تبدیل به یک درخت و میوه می‌شود و گاهی به ورق کاغذ تبدیل می‌شود. این دانۀ سیب و بذر در بستر حرکت جوهری خودش مگر آناً فآناً صورت عوض نمی‌کند؟! چرا در آنجا قائل به لحظه و آنیات هستید؟! چه فرقی می‌کند؟ بالأخره آیا صورت یک حرکت جوهری و تبدل آن به صورت دیگر آنی هست یا نه؟ بالأخره این تدریجی الحصول بودن دارد تقسیم می‌شود و در هر آنی از آنات و کمتر از آنی از آنات این صورت از این جسم و یک صورت متحول به صورت دیگر می‌شود. همین اشکال در آنجا پیش می‌آید؛ اگر شما در آنجا قائل هستید به اینکه نفس اضافۀ اشراقیه کفایت می‌کند برای اینکه جسم را از صورتی به صورت دیگر در حرکت جوهری دربیاورد همین‌طور به نفس قابلیت آن قابل برای تلقی اضافۀ اشراقیه هم ما باید معتقد بشویم ولو اینکه مادی باشد.