کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

تلمیذ: آیا اگر علت تبدل نفس را مجرد بگیریم دیگر الزامی وجود ندارد که ماهیات مادی احتیاج به زمان داشته باشند؟

استاد: بحث ما در زمان این است که هر شیء مادی که می‌خواهد در خارج انجام بشود مسبوق به زمان است. بالأخره کاری هم که انجام می‌دهد حضرت موسی یا حضرت عیسی و امام علیه‌السّلام حتی معجزاتی که در خارج می‌کنند بالأخره دارند معجزات را در زمان می‌کنند و خارج از زمان که نیست.

تلمیذ: برای امام یک آن است.

استاد: فرقی نمی‌کند.

تلمیذ: یعنی آن خاصیتی که در عالم عقل وجود دارد در واقع امام آن خاصیت را به عالم خلق تسری می‌دهد.

استاد: احسنت، این مسئله صحیح است و این مطلب را در تتمۀ آن عرض می‌کنم. از نقطه‌نظر زمانی در اینجا دو بحث هست؛ یکی اینکه آن شیء مادی که در خارج اتفاق می‌افتد آیا در زمان اتفاق می‌افتد یا خارج از زمان هست؟! هر امر مادی در زمان هست. این مسئله‌ای که شما مطرح می‌کنید مربوط می‌شود به آنچه که وجود آنها وجود زمانی نیست مانند وجود صور عقول، ارواح، عالم انوار و عالم نفوس که اصلاً نفس وجود اینها وجود زمانی و مکانی نیست. لذا در عالم ارواح و ملائکه زمان دخالت ندارد و زمان مربوط به ماده و آنجا است. اما چیزی که در عالم خارج تحقق پیدا می‌کند چه اینکه آنی باشد یا غیر آنی باشد هرچه می‌خواهد در خارج تحقق پیدا بکند بالأخره چون مادی است باید مسبوق به زمان باشد منتها شما می‌خواهید بگویید که زمان آن کوتاه است، ما هم می‌گوییم که کوتاه است. شما می‌گویید که یک لحظه است، اشکالی ندارد یک لحظه است اما بالأخره مسبوق به زمان است.

فرض کنید الآن کتابی وجود ندارد و یک مشت خاک هست یعنی الآن در دست من کتاب نیست و فرض کنید در دست من خشب یا چوب هست، با این تصور الآن به این نگاه کنید. یک‌مرتبه جناب سیدنا اراده می‌کند و این خشب در دست من یک‌دفعه الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة می‌شود! چشم باز می‌کنید [می‌گویید که] اِ آقا اینکه چوب بود! بالأخره چوب یک امر و ماهیت خارجی است که این ماهیت خارجی الآن در زمان هست منتها ارادۀ ایشان هم اراده در زمان است یعنی اراده تعلق گرفته است، گرچه نفس اراده در زمان نیست به‌جهت اینکه اراده تعلق به نفس دارد و نفس در مافوق زمان است ولی یک طرف اراده، زمانیات است یعنی اراده به زمانیات تعلق گرفته است نه‌اینکه اراده به غیر زمانیات [تعلق گرفته باشد].