تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد

استاد: نه، آن زمان جدا است. مربوط به خودش است! آن قانون ﴿إِنَّ يَوۡمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلۡفِ سَنَةٖ﴾¹ است و به این عالم اصلاً ارتباط ندارد! هیچ ربطی ندارد اصلاً! ولی در آنجا تدریج مختص به خودش هست!

تلمیذ: به‌هرحال آن تدریج در واقع زمان کوتاه می‌شود و کند می‌شود.

انتزاع زمان از استمرار بقاء ماده

استاد: بفرمایید رتبه! یعنی این زمانی که ما در اینجا می‌گوییم، حتماً این مشروط به وجود ماده است تا آن ماده نباشد اصلاً زمان معنا ندارد! این حرکتی که شما الآن بر بقاء خودتان احساس می‌کنید به‌واسطۀ وجود باقی خودتان است! اگر شما نباشید دیگر حرکتی هم نیست! اگر فرض کنید اصلاً انسانی بر روی زمین نباشد کرۀ زمین هم نباشد، کرۀ شمس هم نباشد و هیچ کراتی نباشند خب این زمان برای چیست؟! درحالی‌که عالم مثال زمان خودش را دارد! وقتی چیزی نیست؛ ماده نیست که بر بقاء ماده و گذشت ماده در وجود خودش ـ نه‌اینکه بگوییم: گذشت ماده در زمان که دوباره دور پیش بیاید! نه! ـ در استمرار بقاء ماده که دیگر دور نیست! ما از استمرار بقاء ماده انتزاع زمان می‌کنیم.

تلمیذ: رتبتاً که عالم برزخ هست ولو اینکه عالم ماده نباشد.

استاد: بله.

تلمیذ: ولو اینکه عالم ماده نباشد رتبتاً عالم برزخ هست.

استاد: بله.

تلمیذ: و رتبتاً قبل از عالم ماده هست.

استاد: بله، درست است!

تلمیذ: فرض کنید عالم ماده هم نباشد، رتبۀ عالم ماده این است که دارای زمان و تدریج است.

استاد: بله، درست است!

تلمیذ: پس عالم برزخ هم به‌خاطر نزدیکی‌اش از جهت رتبی با عالم ماده به‌هرحال آن آخرین مرحلۀ عالم برزخ که سنخیت پیدا می‌کند با عالم ماده...

استاد: بله، عیب ندارد! من هم می‌دانم! عرض من این است که بالأخره در آن جنبۀ مجردی که دارد تبدیل به ماده می‌شود در آن نقطه، زمان مادی وجود ندارد وقتی که آن نقطه انجام شد از آنجا تازه زمان شروع به تولد می‌کند! تا قبل از او زمان برزخی بود. خب زمان برزخی ‌باشد، برای خودش باشد! ما زمان برزخی نمی‌خواهیم!