تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد

استاد: احساس که بله! تا شهود نباشد که مسئله‌ای نیست! ما مسائل را برهانی می‌گوییم! شهود آن مربوط به یک مرتبۀ دیگری است!

تلمیذ: بعد یک بحث دیگر در این قاعده که فرمودید، این نسبت به اعجاز نقض می‌شود.

استاد: نه، نقض نمی‌شود! اعجاز هم سر جای خود هست!

تلمیذ: در اعجاز دیگر زمان نیست!

استاد: نباشد!

تلمیذ: باید مسبوق به زمان باشد!

استاد: راجع به مسئلۀ اعجاز و اینها بعداً هم إن‌شاءالله صحبت می‌کنیم که مسئله در مورد اعجاز هم هست منتها مطلب فرق می‌کند! یک وقتی قرار باشد در سلسلۀ علل ظاهریه یا در سلسلۀ علل باطنیه باشد. در مسئلۀ اعجاز بالأخره وقتی آن ارادۀ ولیّ به یک امر خارجی تعلق می‌گیرد علیٰ‌کلّ‌حال الآن در زمان دارد این عمل انجام می‌گیرد. خارج از زمان که نیست! فرض کنید الآن در اینجا شیئی نیست و یک‌مرتبه اعجاز تعلق می‌گیرد و یک زیدی به ارادۀ ولیّ در اینجا خلق می‌شود. بالأخره مسبوق به عدم زمانی است منتها یک وقتی این سلسلۀ علل، سلسلۀ علل خارجی است و یک وقتی نفس ارادۀ ولیّ است ولی در اینکه هردو نیاز به علت دارد در اینجا نقض علت که نشده است بلکه نوع سلسلۀ علل فرق کرده است! ما گفتیم که از نظر قوابل از نظر قبول آن لا یتناهیٰ هستند و بسته به هر شرایطی یک صورت خاص به خود را می‌گیرد. یک وقت این سلسلۀ علل، سلسلۀ علل عادی است یک وقتی سلسلۀ علل غیر عادی است. باز از قاعدۀ علیت جدا نشدیم و از تحقق این شیء در زمان هم باز خارج نشدیم. منتها آن در یک ثانیه هست و آن هزار سال باید طول بکشد، خب باشد!

تلمیذ: در سنخیت بین عالم برزخ و عالم ماده بگوییم که عالم برزخ از آن تجرد پایین می‌آید و پایین می‌آید و پایین می‌آید و وقتی می‌خواهد با عالم ماده سنخیت پیدا کند، همان زمانی هم که می‌گوییم که در عالم برزخ هم ...