تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد

تلمیذ: همان اشکال ملاصدرا را می‌گوییم!

استاد: اشکالی اصلاً نیست! اصلاً اینکه عین حل است! وقتی مرحوم ملاصدرا می‌گوید: هر امر مادی‌ای نیاز به زمان دارد معنایش این است هر چیزی که قابل جسمیت است؛ یعنی جسمیت بر او ثابت بشود، این ثبوت جسمیت بر او نیاز به زمان دارد اما نه‌اینکه اصل اول ماده و اصل آن حقیقت اول ماده و اصل آن نقطۀ شروع مجرد آن‌هم نیاز به زمان دارد! او که دیگر نیست! او زمان با خودش خلق می‌کند! آن که نمی‌تواند مسبوق به عدم زمانی باشد! آن با خودش زمان می‌آورد! مثل اینکه شما بگویید که هر امر مادی باید مسبوق به یک امر مادی باشد پس آن هیولای اولیه هم باید مسبوق به امر مادی باشد! تسلسل پیدا می‌شود! تا کجا برویم؟!

تلمیذ: ما هم همین را داریم می‌گوییم!

استاد: پس تا کجا برویم؟!

تلمیذ: همین اشکال است!

استاد: آقا مگر هر امر مادی مسبوق به امر مادی نیست؟!

تلمیذ: بله!

استاد: خب تا کجا باید برویم؟! تا به مادة المواد برسیم! در مادة المواد باید بحث قطع شود دیگر! شما دورۀ تسلسل و تسلسل علیت را و هر علت معلولی را محتاج به یک علت می‌دانید، آن علت هم احتیاج به یک علت دیگر است تااینکه به جایی که استغناء ذاتی است می‌رسیم. استغناء ذاتی تسلسل را قطع می‌کند یا نه؟!

تلمیذ: بله!

استاد: تمام شد و رفت! همین مطلب را ما در اینجا می‌گوییم. می‌گوییم که هر ماده‌ای نیاز به یک مادۀ قبلی دارد تا به یک جایی که تا قبل از او دیگر ماده نیست بحث قطع می‌شود. او دیگر ماده نیست! مجرد است. قبل از او دیگر مجرد می‌شود.

تلمیذ: معذرت می‌خواهم، بالأخره به یک نقطه‌ای رسیدیم که قبل از آن ماده نیست.

تلمیذ: در بحث حادث و قدیم فرمودید که چطور می‌شود مجرد، مادی شود، همین بحث در رابطه با عوامل مافوق هم پیدا می‌شود؛ چگونه می‌شود که ذات باری تعالی که تجرد و فعلیت تام دارد یک‌مرتبه بیاید و یک تعین بگیرد؟! همین سؤال در آنجا هم پیدا می‌شود! ما شنیدیم احساس که نکردیم!