امکان استعدادی و تفاوت موجودات مادی و مجرد

منظور از استعداد در محط بحث

بنابراین منظور ما از استعداد قابلیت برای وجود خارجی است یعنی آیا برای وجود خارجی قابلیت دارد؟ آن استعدادی که مدّنظر شماست استعداد رشد و کمال است که آن یک مطلب دیگری است.

و هذا الممکنُ لا یکونُ له إلاّ نحوٌ واحدٌ مِن الکونِ و لا محالةَ نوعُه منحصرٌ فی شخصِه.

و برای این ممکن فقط یک نحوۀ واحد از کون است و دیگر در آن تغییروتبدل انجام نمی‌گیرد، دیگر روی این تغییروتبدل ماهیات نیست. همان جرقه به این می‌خورد و جبرائیل، جبرائیل می‌شود و دیگر جبرائیل، میکائیل و عزرائیل، انسان و حجر و شجر و امثال‌ذلک نمی‌شود. اما بعضی از ممکن‌ها هستند که در بستر زمان و بستر مناسب و در ظروف مختلف ماهیات مختلفی به خود می‌گیرد و هویت‌های خارجی این [نوع] را جدا می‌کند و در عالم ترکیب و تخلیط داخل می‌شود، بسیط نیست، صور متعددی دارد، گاهی به‌صورت حیوان درمی‌آید، گاهی به‌صورت نبات درمی‌آید، گاهی به‌صورت شجر درمی‌آید، گاهی به‌صورت حجر درمی‌آید، گاهی به‌صورت دخان درمی‌آید و دوباره این دخان برمی‌گردد و به مادۀ سفت و صیقل تبدیل می‌شود لذا اکوان مختلفی بر او انجام می‌شود.

و لا محالةَ نوعُه منحصرٌ ... آن‌وقت این مجردات این‌طور نیستند که نوع آنها دارای افراد متفاوت باشد مانند انسان که همه نسبت به آن نوع متواطی باشند بلکه نوعش منحصر در شخص است. پس به تعداد ملائکه ما انواع داریم، به تعداد عقول ما انواع داریم، به تعداد ارواح ما عقول داریم و به تعداد نفوس خودِ ما انواع داریم. هر شخصی دارای یک نوع واحد منحصر به خود است البته با یک نظر غیر دقّی ما همۀ انسان را داخل در یک نوع حساب می‌کنیم، یک مابه‌الاِشتراک می‌گیریم، ما به‌الاِختلاف می‌گیریم اسم آن را جنس می‌گذاریم اسم آن را فصل می‌گذاریم و بعد اینها را برحسب تواطی داخل در همان حقیقت نوعیه به‌حساب می‌آوریم ولی دیگر آن نفس و آن صورت چون قائم به ماده نیست لذا در آنجا حقیقت نوعیه‌اش منحصر در این شخص است.