امکان استعدادی و تفاوت موجودات مادی و مجرد

درس دویست و هفتاد و هفتم

مبحث امکان استعدادی

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

فصل (17).

فی أنَّ الممکنَ قد یکونُ لَه إمکانان و قد لا یکون.

إنَّ بعضَ الممکناتِ‌ مما لا یأبى مجردُ ذاتِه أن یفیضَ مِن جودِ المبدإ الأعلى بلا شرطٍ خارجٍ عن ذاتِه و عما هو مقومُ ذاتِه فلا محالةَ یفیضُ عن المبدإ الجوادِ بلا تراخٍ و مهلةٍ و لا سبقِ عدمٍ زمانیٍّ و استعدادٍ جسمانیٍّ لصلوحِ ذاتِه و تهیؤِ طباعِه للحصولِ و الکونِ.¹‌

نبودن پیش شرط برای وجود مجردات و ابداعیات

در اینجا مرحوم آخوند می‌خواهند مبحث امکان استعدادی را مطرح کنند. یک امکان، ـ همان‌طوری‌که ایشان کراراً و مراراً می‌فرمایند و عرض کردیم ـ امکانی بود که از لوازم ذاتی آن ماهیت ممکنه است. در این امکان موجود مجرد و مادی و به عبارت دیگر ابداعیات و عدم ابداعیات، عالم کون و فساد و عالم مجردات تفاوتی ندارد. هرچه که در قالب موجودیت، سوای باری تعالی، درآید و مشمول افاضه از مبدأ فیاض شود مشمول این لازمۀ ذاتی ـ که همان امکان ذاتی و احتیاج بالغیر است ـ خواهد شد. حالا آن مخلوق می‌خواهد جزء مجردات باشد یعنی محتاج به سبق زمانی نباشد و محتاج به تهیؤ شرایط و مقارنات و حوادث و مسائل اتفاقیه همراه با آن وجود باشد مانند آنچه که در عالم ماده و شهادت، کون و فساد حاصل می‌شود، همۀ اینها احتیاج دارند به اینکه شرایطی برای وجود آنها حاصل شود و حوادث اتفاقی همراه با آنها پیدا شود یااینکه احتیاج نداشته باشد یعنی صرف آن ماهیت بدون أیِّ شیءٍ آخر خارجٍ عن ذاتِه دخیل در تحقق و در وجود او نیست مانند مجردات که نفس ماهیت آنها از مبدأ فیاض بدون شیء دیگری و بدون مقارنه با امر دیگری و بدون شرط دیگری اقتضاء استجلاب فیض می‌کند، پیش‌شرط برای وجود مجردات و ابداعیات نیست. تمام اینها از امکان ذاتی برخوردارند و امکان ذاتی لازمۀ ذات و ماهیت آنهاست! همین‌که شما می‌گوید: معلولی محتاج به علت است یعنی امکان ذاتی لازمۀ اوست. همین‌که می‌گویید: این مخلوق است امکان ذاتی لازمۀ اوست. این یک قسم است.