تحلیل فلسفی و عرفانی فناء ذاتی و اعیان ثابته

پس از این نظر الآن خدمتتان در اینجا عرض می‌کنم که اشکال مرحوم علامه که به‌دنبال مرجع ضمیر می‌گردند قطعاً باید مسئلۀ فناء را در اینجا انکار کنند چون اگر واقعاً فنائی در کار است بنابراین دیگر اشاره‌ای هم وجود ندارد و اگر ایشان می‌خواهند اثبات اشاره کنند، حالا حسی یا عقلی فرق نمی‌کند هرچه، بالأخره حد خورده یا نخورده است؟! آخر به او که نمی‌شود اشاره کرد، او که حدی ندارد. اشارۀ به او هم به «هو» از ناچاری است و ما در بحث مقام لابشرط اگر یادتان باشد در آنجا عرض کردیم که اصلاً مسئلۀ صرافت وجود آمده است و همۀ تعینات را در خود می‌گیرد و اصلاً در آنجا دیگر مقام، مقام اشاره نیست. این مسئله که یک عین ثابت باید به او اشاره کرد این مسئله با قائل شدن به فناء ذاتی در بسیطة الحقیقه منافات دارد. این حرف ما است.

تلمیذ: این «موتوا قَبلَ أن تَموتوا»¹ و «مَن أراد أن یَنظُرَ إلَی مَیِّتٍ یَمشی فی الأرض»² مرحله را برمی‌گرداند اینها همه حکایت می‌کنند که اگر اشاره‌ای هم می‌خواهد بشود به آن حقیقت روحانی‌ یا حقیقت ملکوتی‌اش است و آن دارد فانی می‌شود.

استاد: بله، درست است.

معنای روایت «موتوا قَبلَ أن تَموتوا»

تلمیذ: ما هم اگر اشاره را به این جسم مادی اسناد می‌گیریم از باب جَرَی المیزاب می‌گوییم و....

استاد: بله، خود امیرالمؤمنین علیه‌السّلام هم همین‌طور است. حضرت که می‌گوید: «موتوا قَبلَ أن تَموتوا» خطاب به اجساد مخاطبینش که نمی‌کند بلکه خطاب به ارواح و نفوس مخاطبین می‌کند والاّ حضرت که نمی‌آید به جسم بگوید. خطاب به «موتوا» اصلاً خطاب به جسم نیست. خطاب، خطاب به نفس است. می‌گوید که این نفس خودتان را قبل از اینکه از این دنیا برود در مقام اثبات این حالت را ادراک کنید؛ ادراک این حالت که همۀ تعینات اختصاص به او دارد و همۀ سلسلۀ علل به او می‌رسد و هیچ‌گونه استقلالی در ما نیست و ما مانند یک مرده هستیم «بین یَدَیِ الغَسّال»³ و هیچ‌گونه اراده و اختیاری در وجود ما قرار ندارد و همۀ اراده و اختیار و مشیّت منحصر در ذات اوست این مطلب را قبل از رفتن از این دنیا بفهمیم. این مقام، مقام اثبات می‌شود و ما در این حرفی نداریم. صحبت در این هست که اگر منظور شما از این «موتوا» برگشت به همین حرف‌ها و همین دعوای مرحوم آقا و علامه است، همۀ اشکالات دوباره عود می‌کند! ما می‌گوییم: «موتوا» یعنی از مرتبۀ عین ثابت عبور کنید و عین ثابتتان فانی بشود که حرف آقا است. علامه می‌گوید که از مرتبۀ عین ثابت عبور نکنید یعنی این موت با وجود بقاءِ عین ثابت باید حاصل بشود تااینکه این رجعت و حیات بعد از موت، رجعت و حیات در امر واحد باشد، نه بر امور متعدد که اول یک ذات بوده است و بعداً تبدیل به یک ذات دیگر شد.