تحلیل فلسفی و عرفانی فناء ذاتی و اعیان ثابته

حالا به سراغ آقا می‌رویم؛ حساب ایشان را برسیم! شما هم آمدید فرمودید که این مسئلۀ عرفان که این فانی می‌شود مراتب حقیقتش این است که به آن مسئلۀ کمال برسد و به‌واسطۀ رسیدن به کمالش عبارت از فناء ذاتی است. ما می‌گوییم که اشکال ندارد ما هم این مطلب را قبول داریم ولی کمال، دخل‌وتصرفی در ثبوت نمی‌کند. کمال دخل‌وتصرفش در مقام اثبات است؛ در عین اینکه این عین ثابت را دارد و عین ثابتش را حفظ می‌کند نه‌اینکه مانند قول شما عین ثابتش را ازدست می‌دهد، ادراک به پوچی، ادراک به نقص، ادراک به فقر، «الفَقرُ فَخری»،¹ ادراک به این مسئلۀ فقر در کجا پیدا می‌شود؟! در طی مراتب سلوک پیدا می‌شود. ما در این مرتبه اشکال نداریم ولی اینکه این مراتب سلوکی باعث شود عین ثابت حذف بشود و از صفحۀ دهر منتفی بشود و از عالم وجود به‌طورکلی نابود بشود، نه! عرفان نمی‌آید یک هم‌چنین چیزی را اثبات بکند. اگر بخواهد اثبات بکند اشکال علامه در اینجا وارد می‌شود.

بنابراین برگشت تمام دعواها به اثبات است. شما مسئلۀ اثبات را قبول کنید، نه اشکالی به علامه وارد است نه به مطلبی که مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ فرمودند.

تلمیذ: ثبوت یا اثبات؟

استاد: اثبات، یعنی برگشت مسئله به ثبوت و اثبات است. ثبوت به این نحو که فناء در مسئلۀ شمول بسیط الحقیقه است. اثبات به مرحلۀ ادراک این مطلب است. وقتی به این مطلب [ادراک] شد دیگر هم می‌شود اشاره کرد هم بقاء دیگر موجود مختلف و ثانوی نیست و هم اینکه نسبت به قاعدۀ «کانَ اللهُ و لَم یَکُن مَعه شَیءٌ» و بَسیطةُ الحَقیقةِ کُلُّ الأشیاء اشکالی پیش نمی‌آید.

تلمیذ: این مقام اثبات که همان ادراک ثبوت است این در حال فناء است یا در حال بقاء است؟!

استاد: نه آن بقاء است. در فناء اصلاً ادراکی نیست و شخص ممکن است یک اجمالی را ادراک بکند والاّ در فناء ادراک نیست. خود ذات خودش را ادراک می‌کند.