تحلیل فلسفی و عرفانی فناء ذاتی و اعیان ثابته

تلمیذ: پس دراین‌صورت همه چیز برمی‌گردد می‌شود دیگر ... دراین‌صورت حرف مرحوم علامه که اشکال و استبعاد داشت درست می‌شود و همه اصل و خود خدا می‌شود.

استاد: آنچه که عرض کردیم به‌نظر ما از نقطه‌نظر اشکال و اینها می‌رسد همین است و آن حقیقت این است که آنچه که در عالم وجود اعم از خدای متعال و سایر اشیاء حقیقت دارد همان مسئلۀ صرافت وجود است و این‌هم خود مرحوم علامه نسبت به این قضیه متأکد هستند و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ و همین‌طور صدرالمتألهین اینها هم نسبت به قضیۀ صرافت وجود و بسط وجود و بسیط الحقیقه [تأکید دارند] که مرحوم حاجی ایشان هم در این قضیه خیلی پافشاری می‌کنند البته ایشان هم مسئله را روی حال و این چیزها می‌برد، در این شک و شبهه‌ای نیست که قاعدۀ بَسیطُ الحَقیقةِ کُلُّ الاشیاء یک قاعدۀ واقعی است و هیچ مو لای درزش نمی‌رود و آن وجود، وجود مطلق است و به اطلاق و تجردش اقتضاء می‌کند که با همۀ تشکلات خارجی ایجاد وحدت کند و وحدت را به‌وجود بیاورد والاّ اگر امتیازی بین او و سایرین باشد چطور اینکه متکلمین و امروزی‌ها و این آخوندها و اینهایی که ضد عرفان و فلسفه هستند می‌گویند، بنابراین ما باید قائل به جدایی وجود از سایر تکثرات بشویم و آن جدایی موجب حد است وحد هم موجب ترکب و ترکب هم موجب احتیاج و نیاز و واجب الوجود از واجب الوجودی خودش ساقط خواهد شد. این مسئله مسئلۀ برهانی است. خب آن اعیان ثابته و آن تشکلات خارجی هم همه آثار همان وجود هستند و خصوصیت آن وجود این است که به هر شکلی که بیاید یک اثر خاص خودش را دارد، این لازمۀ وجود است. بنابراین از نظر ثبوت دیگر مسئله و مشکل حل می‌شود. از نقطه‌نظر اثبات هم این شخص در همان مرتبه‌ای که هست یا عالم به این مسئله هست یا عالم نیست. اگر عالم نباشد باز همان صورت اوست؛