فناء ذاتی اعیان ثابته در وجود مجرد

نگاه از دو منظر به اشیاء خارجى

به دو نظر و به دو مرأیٰ و به دو منظر مى‌توانیم به اشیاء خارجى نگاه کنیم؛ یکى به مرتبۀ تعین و حدودى که الآن آنها را فرا گرفته است که این اشاره همان اشاره به همین تعینات خارجى است. اگر بخواهیم اسناد حقیقى را نسبت به تعینات خارجى اجرا کنیم آن اسناد حقیقى اسناد به چه مى‌شود؟ تمام اینها اسناد به «هو» مى‌شود. همه پر مى‌زنند و در مرکز خودشان مى‌روند! زید «هُو»، عمرو «هُو»، درخت «هُو»، شجر «هُو»، دریا «هُو» و آسمان «هُو» همه «هُو» در «هُو» در «هو» همۀ اینها خواهند شد.

بنابراین در اینجا هم کلام مرحوم علامه و هم کلام مرحوم آقا مورد نظر است که از نقطه‌نظر اسنادِ «هُو» و ضمیر به زید که مدام علامه پافشارى مى‌کنند که پس این «هُو» کجا رفت و این زیدٌ که مدام دارید اسناد و ارجاع ضمیر مى‌دهید کجا رفت، آیا این اشکال به آن وارد است؟ نه! همۀ این اسنادها به آن است و اسناد حقیقى به زید نیست! زید صورتى از اوست. این اسناد واقعى مجازاً به زید است و در واقع آن حقیقت زید و عین ثابتش الآن فانى در اوست بنابراین وقتى که زید مى‌گوییم یعنى آن حقیقتى که الآن تعین و حد و قید به خود گرفته است. تمام اسنادها اسناد به «هو» خواهد شد و این مرتبه در مرتبۀ ثبوت هست.

عدم فرق بین سیر سالک و غیر سالک در عالم ثبوت

همراهی فناء ذاتی با کل موجودات عالم در عالم ثبوت

پس در عالم ثبوت بین سیر سالک و عبور از مراتب فعل و صفت و اسم و بین غیر سالک فرقى نمى‌کند. چه سالک از مراتب اسماء و صفات بگذرد و به مرتبۀ فناء ذاتى برسد یا غیر سالک مثل افراد عادى و حتى تمام اشجار و کواکب و افلاک، تمام موجودات در مرتبۀ ثبوت همۀ اینها فناء ذاتى را با خود همراه دارند، چه سالک باشند چه سالک نباشند، این اشکال را ازبین مى‌برد یعنى حصم مادۀ اشکال در مرتبۀ اثبات نیست بلکه حصم مادۀ اشکال در مرتبۀ ثبوت است نه‌اینکه در مرتبۀ اثبات. این مرتبۀ ثبوت است که مى‌تواند اسناد ضمیر را توجیه کند و مى‌تواند آن بیان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را توجیه کند یعنى تمام اینها برای مرتبۀ ثبوت است.