تحلیل حقیقت فناء عین ثابت در ذات الهی

تلمیذ: همین را می‌خواهیم بگوییم، می‌خواهیم بگوییم که همان‌گونه که در رابطه با ظهور ذات حضرت حق که ذات لا یتناهیٰ است قید می‌خورد و شخص متعین خارجی عین ثابت می‌شود، می‌گوییم که علم و صفات دیگر هم همین‌طور است چه فرقی می‌کند؟!

علم و حیات و قدرت، از آثار وجود مطلق

استاد: در مسئلۀ عین ثابت در علم، همان‌طور که گفتیم علم از آثار وجود آن وجود مطلق است، صفاتی است که بر آن وجود مطلق عارض می‌شود؛ به عبارت دیگر کیفیت خاصّ آن وجود است که آن وجود عارض بر ذات می‌شود یعنی علم و قدرت و امثال‌ذلک، تمام اینها صفاتی هستند که آن صفات عارض بر ذات هستند منتها صفات لازمۀ ذات هستند. همان‌طور که گفتیم خود حقیقت ذات از علم بالاتر است.

تحقق خارجی تمام صفات و اسماء به‌واسطۀ علم و حیات و قدرت

پس لازمۀ آن ذات و تراوش آن ذات، علم و حیات و قدرت است که از آن علم و حیات و قدرت سایر صفات و اسماء کلیه تحقق خارجی پیدا می‌کنند و بعد آنها هم تنازل پیدا می‌کنند.

مسئلۀ عین ثابت چیزی فراتر از اسماء و صفات

تفسیر عامیانۀ آیۀ ﴿وَ نَفَختُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾

تلمیذ: پس در حقیقت فرض بفرمایید که در خارج یک امری که جدای از ذات باشد به نام علم و حیات و قدرت نداریم.

استاد: احسنت! حالا آنچه که در مسئلۀ عین ثابت هست، آن مسئله چیزی فراتر از اسماء و صفات است! یعنی همان‌طور که آیه دارد: ﴿وَ نَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾¹ اگر بخواهیم مسئلۀ ﴿مِن رُّوحِي﴾ را یک‌قدری عامیانه‌تر تفسیر کنیم، یک تکه‌ای از ذات است؛ یعنی هر عین ثابتی عبارت از یک تکه‌ای از ذات است و آن تکۀ از ذات به مقدار محدودیت خودش از علم و حیات و قدرت بهره گرفته و متمتع شده است! به مقدار علم و حیات و قدرتی که متمتع شده است، سایر صفات الهی هم به همان مقدار در او وجود دارد و تحقق پیدا کرده است! این عبارت از عین ثابت است، همین‌طوری که خود بیانات چیز دارند، هر چیزی که وجود پیدا کند دارای علم و حیات و قدرت است، این عین ثابت که عبارت از آن مرتبۀ لا اطلاقی حق است؛ به عبارت دیگر یک مرتبۀ متنازلۀ از خود ذات است، نه مراتب مادون ذات که مراتب اسماء و صفات باشد! حالا این مرتبۀ عین ثابت که مرتبۀ ذات است و نشئت گرفتۀ از خود ذات است ...، منتها محدود! محدود است، اگر نامحدود باشد پس دیگر تنزلی نکرده است! تنزلش یعنی محدودیت! تنزلش یعنی قید! تنزلش یعنی تفارق و امتیاز بین یکدیگر! این مسئلۀ تنزل است.