تبیین وجوب وجودی و نسبت آن با اختیار انسان

نظر مرحوم آخوند دربارۀ کیفیت تحقق وجود در ظرف دهر

نظر مرحوم آخوند در اینجا این است که می‌فرمایند: چیزی که در وعاء دهر وجود پیدا کرد این دیگر وجود پیدا کرده است و دیگر عدم بر او ممتنع است حالا شما بعد از یک میلیون سال آمدید خب می‌خواستید زودتر بیایید. این از دیدگان شما مخفی است اما این الآن در این برهه از زمان و در این ظرف وجود پیدا کرده و إلی أبد الآباد دیگر موجود است. زمان آمده در اینجا [مانع شده لذا] این را دیگر مشاهده نمی‌کنید بلکه چیزهایی را مشاهده می‌کنید که بعد از حرکت شما هست؛ این را مشاهده می‌کنید آن را مشاهده می‌کنید چیزهای دیگر را مشاهده می‌کنید و همین‌طور بعدی‌ها را دیگر مشاهده نمی‌کنید یعنی آن فاصلۀ زمانی که خدا برای شما در اینجا تقدیر کرده است [مانع دیدن است].

پس علم شما نسبت به اشیائی که هست و جهل شما نسبت به آن اشیاء دلالت بر وجود آن اشیاء و بر عدم آن اشیاء ندارد. علم شما نسبت به آنها تعلق گرفت و آنها در وعاء دهر باقی هستند و هم‌چنین آنهایی که بعداً هم خواهند آمد؛ آن چیزهایی که بعداً خواهند آمد [هستند و] فقط زمان در اینجا مانع شده است از اینکه شما آنها را ببینید اما اگر قرار بر این باشد که از نقطه‌نظر علیت و عدم انفکاک بین علت و معلول قطعاً آن معلول تحقق پیدا بکند الآن همان‌ها موجود هستند.

وجود تمام اشیاء در عالم ثابتات

البته اینها از کلام مرحوم آخوند به‌دست نمی‌آید و ما می‌توانیم کلمات ایشان را بر این قضیه حمل کنیم؛ یعنی هم جزو مبانی عرفان نظری دربیاوریم و هم جزو مبانی فلسفی دربیاوریم و البته منافاتی باهم ندارد. زمان آمده بین ما و بین او فاصله انداخته و اگر ما این زمان را طی کنیم و قدرت داشته باشیم جلو برویم به همان مسئله می‌رسیم. این مسئله می‌شود در تحت همان مبنایی که ما قبلاً خدمتتان عرض کردیم که در عالم ثابتات همۀ اشیاء موجود هست. بله در عالم کون و فساد است که همۀ اشیاء متدرج الحصول در این عالم تحقق پیدا می‌کنند ولی اگر ما از نقطه‌نظر علیت توجه به علت محقق ماده و صورت در عالم کون و فساد داشته باشیم دیگر آن علت که تحقق خارجی ندارد یعنی بر آن علت دیگر عدم صدق نمی‌کند چون آن عالم عالم ثابتات است. در عالم ملکوت که خلق مجدد نیست بلکه در آنجا همه ابداعیات و ثابتات است. بله، آن عالم ملکوت از نقطه‌نظر اثرش در عالم ناسوت باید یک سلسله اموری مترتب بشود تااینکه بتواند آن علت را در عالم ناسوت در یک برهه از زمان خاصی آنها را محقق کند؛ یعنی نفس همین حرکت زمین و زمان و همین گردش زمین و زمان وجودش در همان عالم ملکوت هست.