وجوب ذاتی وجود و نسبت آن با ماهیت

اشکال اساسی بر میرداماد این است که این لا بطلان مربوط به مرتبۀ ماهیت است و در مرتبۀ ماهیت لا بطلان صدق می‌کند؛ لا بطلانِ از وجود و لا بطلانِ از عدم. یعنی عدمِ بطلانِ ماهیت که عدم بر ماهیت صدق نمی‌کند و این عدمِ صدقِ عدم بر ماهیت مقتضی صدقِ وجود بر ماهیت نیست بلکه نه عدم بر ماهیت صدق می‌کند و نه وجود بر ماهیت صدق می‌کند. این لا بطلان شما به‌درد شما نمی‌خورد. لا بطلانی به‌درد شما می‌خورد که مساوی با وجود است و وقتی مساوی با وجود که شد فرق نمی‌کند، امتناع عدم در ظرف وجود برای ذات، وقتی که ما می‌گوییم: زیدٌ موجودٌ امتناع عدم برای زید مساوی با لا بطلان است؛ یعنی وقتی که عدم بر این زید ممتنع شد پس لا بطلان به‌عنوان معدوله که وجود است بر زید ضرورت پیدا می‌کند منتها ضرورت به شرط محمول! یعودُ الإشکال إلی الأوّل که این ضرورت به شرط محمول ـ ضرورت وجود ـ برای این زید، ما می‌گوییم: همین‌که شما گفتید که این وجود برای زید ضرورت دارد پس این زید واجب الوجود می‌شود، واجب الوجود که شد دیگر مستغنی از علت است پس نیازی به صانع نیست و یعودُ الإشکال إلی الأوّل.

مرحوم صدرالمتألهین با یک بیان دیگر به مرحوم میرداماد اشکال می‌کنند و می‌گویند: شما که لا بطلان را به‌عنوان نفی آوردید این آقای مستشکل از یک راه دیگر وارد می‌شود. می‌گوید که اصلاً ما در اینجا از باب امتناع وارد نمی‌شویم تا شما با لا بطلان جلوی ما را بگیرید. ما می‌گوییم که زیدٌ موجودٌ، شما وجود را حمل بر زید کردید خب اصلاً نمی‌گوییم که در اینجا عدم بر زید ممتنع است تا شما بگویید: حالا که عدم بر زید ممتنع است پس لا بطلان صادق است، وقتی که لا بطلان صادق شد لا بطلان اعم می‌شود و وقتی که لا بطلان اعم از وجود و عدم شد پس آن وجودی که او ... وارد می‌شود.