تبیین حقیقت توحید افعالی و بطلان غیر

درس دویست و شصت و هشتم

نقد مرحوم آخوند بر ادلۀ متکلمین مبنی بر عدم استناد حدوث یا امکان ذاتی به جاعل

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

و ما أسخفَ ما اعتذَرَ بعضُهم مِن لزومِ الوجوبِ الذاتیِّ فی الماهیةِ المأخوذةِ معَ الوجودِ أنَّ هذا المجموعَ أمرٌ اعتباریٌّ لِکونِ الوجودِ عنده اعتباریاً فَمجموعُ الذاتِ معَ القیدِ لا یکونُ إلاّ مِنَ الاعتباراتِ العقلیةِ فکیفَ یکون معروضُ الوجوب.¹

بحث راجع به بعضی از ادلۀ متکلمین مبنی بر عدم استناد حدوث به جاعل یا امکان ذاتی به جاعل بود گرچه آن دلیلی که آنها آورده‌اند بیشتر به انکار صانع برگشت می‌کند چون متکلمین منکر صانع نیستند [بلکه] آنها نیاز ممکن را به جاعل در حدوث می‌بینند. علیٰ‌کلّ‌حال صحبت در این بود که وقتی ما وجود را برای موضوع واجب بدانیم بنابراین در نفس وجود دیگر فرقی نیست. حقیقت وجوب و حقیقت ضرورت و مفهوم وجوب و مفهوم ضرورت شیء واحد است؛ چه این وجوب مستند إلی الله تعالی باشد یااینکه این وجوب مستند إلی الخلق و الذوات الإمکانیة باشد. همان‌طوری‌که حقیقت امتناع و مفهوم امتناع در هر مصداقی و در هر موردی واحد است حقیقت امکان و مفهوم امکان یعنی مابإزاء آن که حقیقت باشد یا نفس مفهوم امکان در هر مصداقی واحد است نه‌اینکه در یک مصداق امکان یک معنا را دارد و در مصداق دیگر معنای دیگری را دارد.

بنابراین وقتی که شما وجود محمولی را بر موضوع ضرورت می‌دانید و انتساب وجود را به موضوع بالضروره و بالوجوب به‌حساب می‌آورید دیگر در این وجوب، بین ممکن و غیر ممکن فرقی نیست. بین موضوعات در این وجوب و در این انتسابِ ضرورت تفاوتی نیست. روی این جهت وجود زید با وجود ممکن برای زید به وجوب ذاتی واجب می‌شود. بنابراین اثبات وجوب ذاتی برای موضوع ما را از احتیاج به علت بی‌نیاز می‌کند.

تفاوت ضرورت ذاتیه و ازلیه بنا بر مبنای صدرالمتالهین