محفوف بودن ممکن به ضرورت‌های وجود و عدم

منظور از وجوب بالغیر

پس چون علت در سلسلۀ طولیه مقدم بر معلول است، وقتی علت تام شد یعنی متصف به علیت شد و علیت بر او واجب شد طبعاً معلول هم واجب خواهد بود طبعاً معلول هم موجود خواهد بود! پس الآن این معلول وجوبش را از علت آورده است و این وجوب بالغیر می‌شود. پس آن وجوب بالغیر همیشه وجوب سابق است امتناع بالغیر امتناع سابق است درحالی‌که مرجح مرجح عدم است؛ در آنجایی که مرجح مرجح عدم است علت معدمه نمی‌گذارد این در خارج وجود پیدا بکند. یا این یا غیر از این.

حالا این وجوب سابق که از ناحیۀ علت آمده چه علت وجوب چه علت عدم. این وجوب بالغیر برای ماهیت می‌شود. پس ماهیت واجبٌ منتها بالغیر چون قبلاً علت داریم و به‌واسطۀ علت آن واجب می‌شود. این قبلاً گذشت.

و أما الوجوبُ و الامتناعُ اللاحقان فلأنَّ الوجودَ محمولاً کان أو رابطةً ینافی عدمَه و العدمُ الوجودَ المقابل له.

آمدیم سراغ اینکه این شیء در خارج موجود شد یااینکه این در خارج معدوم شد. این وجوب یا امتناعی که در اینجا هست امتناع لاحق است یعنی شیء در خارج وقتی که موجود می‌شود این موجودیتش در خارج اقتضاء ضرورت را می‌کند چون در خارج الآن موجود است اگر اقتضاء ضرورت را نکند یعنی در ظرف وجود «بشود» عدم هم بر او حمل بشود این جمع بین نقیضین است و هو محالٌ. یااینکه در ظرف عدم وجود بتواند بر او حمل بشود.

تلمیذ: ببخشید همین وجود سابقی که داشت و برایش علت وجوب شد را بکشیم پایین بیاوریم، چرا دیگر یک وجود لاحق جدیدی درست کنیم.

استاد: خب آن وجوب سابق برای علت بود و این وجوب برای خودش است.

تلمیذ: علت این را موجود کرد در واقع ایجابی به او کرد که این موجود شد همان را تا اینجا بکشیم.

استاد: خب این درست است این با او می‌آید ولی آن اوّلی بالغیر است این ذاتی است.