وجوب علّی و فعلیت ذاتی در نظام هستی

... این حرکت طولی امکانات است یعنی این امکانات و سلسلۀ اسبابی که تمام اینها موجب اولویت هستند بالأخره باید به حدی برسند که آن حد واجب است، وقتی که به آن حد برسند آن معلول در خارج هست و اگر به آن حد نرسند، دوباره ماهیت در استواء طرفین باقی می‌ماند.

تلمیذ: ببخشید آن فعل ذاتیه چطور است؟ هر فعلیتی ولو اینکه فعلیت ذاتی نباشد و بالغیر هم باشد، می‌تواند مبدأ انبثاث شود؟

فرق فعلیت ذاتی با فعلیت بالغیر

استاد: نه، فعلیت بالغیر همان فعلیتی است که بعد از قوه می‌آید ولی فعلیت ذاتیه آن فعلیتی است که فعلیت مطلقه است. آن فعلیت در خودش هست. اشکال ندارد، آن فعلیت در باری تعالی هست ولی صرف‌نظر از او، فعلیت به‌نحو مطلق ...، فرض کنید این جنین را تصور کنیم که قوه برای علقه شدن دارد، همین‌که شما می‌خواهید بگویید که قوۀ علقه شدن دارد یعنی یک فعلیتی قبلش دارد که این فعلیت ذاتیه می‌شود.

تلمیذ: این فعلیت ذاتیه که در همان جنین هست فقط مبدأ برای انبثاث مثلاً همان قوایی که در همان ظرف جنینیت هست می‌باشد؟!

استاد: درست است. بله همان است.

و بالجملةِ الوجوبُ منتهى سلسلةِ الإمکاناتِ و الفعلیةُ الذاتیةُ مبدأُ انبثاثِ شعبِ القوى و أعدامِ الملکات فَلهذا قیل إنَّ وجوبَ الشی‌ءِ قَبلَ إمکانِه و فعلیتَه قبلَ قوَّتِه و صورتَه سابقةٌ عَلى مادتِه و خیرَه مستولٍ على شرِّه بل وجودُه قاهرٌ على عدمِهِ و رحمةُ الله سابقةٌ على غضبِهِ کما سَیتَّضِحُ بکَ فی مباحثِ القوة و الفعل.

فعلیت ذاتیه در هر شیء مبدأ پخش و انتشار شعب قوا و اعدام ملکاتی است که این قوا به فعلیت و اعدامی است که منتهی به ملکات خواهد شد. پس به همین خاطر گفته شده است که وجوب شیء قبل از امکانش هست یعنی قبل از امکان خارجی و قبل از امکان وقوعی و وقوع خارجی او، نه امکان ذاتی، والاّ امکان ذاتی متقدم بر هر شیء است. فعلیت شیء قبل از قوتش است یعنی شیء قبل از اینکه قوه برای شیء دیگر داشته باشد باید از فعلیت ذاتیه برخوردار باشد. صورتش سابق بر ماده است چون تا ماده صورت نداشته باشد نمی‌تواند صورت جدید را بپذیرد و خیر آن شیء مستعلی بر آن شر است بلکه وجود او قاهر بر عدم است، وجود شیء بر عدم او قاهر است یعنی وقتی که یک شیء موجود شد آن جهات عدمی در تحت این وجود مستور می‌شود و رحمت خدا سابق بر غضب اوست [همان‌طور که در بحث قوه و فعل برای تو واضح می شود].