تبیین کیفیت جعل و اراده الهی در وجود

تفاوت تأخر و تقدم رتبی با تأخر و تقدم زمانی

تلمیذ: مگر فعل پروردگار همان ارادۀ پروردگار نیست؟! پس آن ﴿يَقُولَ﴾ زیادی می‌شود. اگر ﴿أَرَادَ﴾ را گفته است دوباره آن ﴿يَقُولَ﴾ را اگر به معنای فعل بگیریم ...

استاد: اراده و فعل یکی است دیگر. بالأخره فعل دارد، فعل زیاد نیست یکی است. ما از یک لحاظ به او اراده می‌گوییم چون بالأخره فعل از اراده متأخر است، به یک مرتبه می‌گوییم که اراده عین فعل است یعنی تأخر و تقدم زمانی ندارد ولی بالأخره تقدم رتبی که دارد. در زمان مثلاً ما اراده می‌کنیم مسافرت برویم و فردا حرکت می‌کنیم یا اراده می‌کنیم در منزل فلانی برویم صبر می‌کنیم ولی تقدم و تأخر رتبی که دارد، مگر تقدم و تأخر رتبی در سلسلۀ علیت وجود ندارد؟! همان در ارادۀ پروردگار، فعل خارجی اوست. تأخر و تقدم رتبی با تأخر و تقدم زمانی متفاوت است. آنچه که مربوط به عالم ماده و عالم شهادت است، تقدم و تأخر زمانی اراده از فعل خارجی است تازه اگر بین اراده و بین فعل خارجی حاجز در اینجا واقع نشود که آن بین اراده و فعل حجز کند، نه!

بنابراین ارادۀ پروردگار وقتی که به وجودی تعلق می‌گیرد خود او در این سلسلۀ علیت آن اختلاف و حدود را یکی پس از دیگری بر این وجود مترتب می‌کند تااینکه در مرتبۀ خارجی محقق شود و لذا ما می‌بینیم که در این سیر تکاملی وجودات خارج در هر لحظه به حرکت جوهری، آنها اختلاف خاص به خودشان را دارند. فرض کنید یک شیء در آن حرکت جوهری خودش تلخ است و بعد از یک مدت بی‌مزه می‌شود و بعد از یک مدت ترش می‌شود بعد از یک مدت شیرین می‌شود و همین‌طور براساس حرکت جوهری خودش بیرون می‌رود.

این اختلافاتی که در عالم طبع و همین‌طور در مجردات و مبدعات هست، تمام اینها متأخر است از ارادۀ پروردگار بر اختلافی که به وجود تعلق می‌گیرد؛ یعنی ارادۀ حق بر اختلاف و حدود وجودی بر ارادۀ پروردگار به جعل خارجی مقدم است ولی به تأخر رتبی، نه به تأخر زمانی. از نقطه‌نظر تأخر زمانی بین آن اراده نسبت به آن صورت و بین اراده نسبت به آن جعل یک ثانیه هم تفاوتی وجود ندارد بلکه اصلاً در آنجا عالم زمان نیست، عالم ثابتات است.