تبیین کیفیت احتیاج عدم ممکن به سبب

تعریف برهان لمّ و برهان إنْ

عدم العلة یعنی وجود درست نمی‌کند، وقتی وجود درست نشد ماهیت هم نیست. نه‌اینکه ماهیت درست نمی‌کند! ماهیت چیزی نیست که او را درست کنند یا نکنند بلکه اصلاً وجود در خارج منتفی است و وقتی وجود منتفی شد ماهیت هم بالتبع منتفی است دیگر.

نعم لِلعقلِ أن یتصورَ ماهیةَ الممکنِ و یُضیف إلیها شیئاً مِن مفهومَیِ العدم و الوجود بِسببِ تصورِ وجودِ العلة أو عدمِها مِن جهةِ علمِهِ بِالأسبابِ المسمّىٰ بِالبرهانِ اللمی أو بِسببِ ملاحظةِ وجدانِ الآثارِ المترتبةِ على الشی‌ءِ الدالةِ على وجودِه أو عدمِها الدالِّ على عدمِه کما فی البرهانِ المسمّىٰ بِالإن.

بله! عقل می‌تواند ماهیت ممکن را تصور کند و به او یکی از دو مفهوم عدم و وجود را به‌واسطۀ تصور وجود علت یا عدم‌ العلة اضافه کند به‌خاطر اینکه علم به اسباب پیدا کند. فرض کنید که ذهن نگاه می‌کند که آیا سلسلۀ اسباب در اینجا موجود است یا نه؟ اگر دید سلسلۀ اسباب موجود است، می‌گوید که پس این ماهیت موجودٌ، اگر دید سلسلۀ اسباب علیت موجود نیست می‌گوید که ماهیت موجود نیست، این برهان لمّ می‌شود. برهان لمّ این است که از علت به معلول پی ببریم و برهان إنْ این است که از معلول به علت پی ببریم. یا این‌طور یا ماهیت به سلسلۀ اسباب نگاه نمی‌کند و می‌گوید که به‌به! ماشاءالله مثل شاخ شمشاد جلوی ما نشسته است، همین آقایی که در اینجا نشسته است، اشاره به چه می‌کند؟ اشاره به مسائلی می‌کند و خبر از مسائلی می‌دهد، این‌طور نیست آقا؟! بله، چطور این‌طور است؟ دوتا هم بنشینند! نه‌تنها یکی! این مسئله حکایت از این می‌کند که جنبۀ علیت خیلی قوی بوده است. این برهان إن می‌شود، برهان إن این است که انسان از آثار پی به مؤثر می‌برد لذا دیگر آنچه که عیان است چه حاجت به بیان است.

مِن جهةِ علمِه بِالأسبابِ ... [یا از جهت علم به اسباب] که به آن برهان لمّ می‌گویند یااینکه ذهن آثار مترتب بر شیء را وجدان می‌کند که آن آثار بر وجود شیء دلالت می‌کند. یا عدم آن آثار را وجدان می‌کند که این عدم بر عدم وجود دلالت می‌کند. در برهان إن مسئله از معلول به علت است.