تبیین جعل بسیط و جعل مرکب در فلسفه

در اینکه وجود مجعول باشد، بحث ما هم همین‌طور است. متأخرین از آخرین از این حکماء مجعولیت خود ماهیت را گرفته‌اند و بعداً راجع به این مسئله مطالبی خواهیم گفت از آنچه که از باب مکاشفه و معدن اسرار به ما نشان دادند و مسائل را روشن کردند ما بیان خواهیم کرد.

و المشهورُ مِن المشاءین اختیارُ الشقِ الثالثِ أی کونُ تأثیرِ المؤثرِ فی موصوفیةِ الماهیةِ بِالوجودِ.

آنچه که از مشائین مشهور است قسم سومی را اختیار کردند، آنها چه می‌گویند؟! تأثیر مؤثر و ارادۀ جاعل در موصوفیت ماهیت به وجود تعلق گرفته است اتصاف ماهیت را به وجود.

فَقد وجَّهوا کلامَهم بِأنَّ مقصودَهم أنَّ أثرَ الجاعل أمرٌ مجملٌ.

برای کلامشان دلیل آوردند که اثر جاعل اثر خارجی جاعل آن اثری که از ناحیۀ جاعل است و آن را فقط حلال‌زاده می‌بیند و غیر حلال‌زاده نمی‌بیند ...!! آنچه که ما در خارج می‌بینیم بین حلال‌زاده و غیر حلال‌زاده یکی است و تفاوت نمی‌کند. ما الآن داریم یک زیدی را در خارج می‌بینیم و همه می‌بینند؛ هر کسی که دوتا چشم داشته باشد می‌بیند، اگر دست داشته باشد و چشم نداشته باشد باز احساس می‌کند. بالأخره یک نحوی این وجود را در خارج احساس می‌کند ولی یک اثری از جاعل به‌وجود آمده که آن اثر موجب این امر خارجی است. آن اثر اثری است که حلال‌زاده‌ها فقط می‌بینند! منظورم از حلال‌زاده ارباب مکاشفه هستند نه‌اینکه دیگران هستند! منظور آنهایی است که نحوۀ نزول ارادۀ مبدأ و علت اولیٰ را و آن کیفیت نزول را احساس می‌کنند که چه نحوه آن اراده در عالم تکوین و خارج متبدل به یک عنصر خارجی می‌شود. آن را ارباب مکاشفه احساس می‌کنند. آن امر، امر بسیط است یعنی اینها بیخود نیامدند چنین مطلبی را مطرح کنند بلکه مطالبی درنظرشان بوده شاید بعضی از اینها هم مسائلی داشتند.

تغییر دیدگاه مرحوم آخوند در باب وجود، بعد از مکاشفات