تبیین جعل بسیط و جعل مرکب در فلسفه

استاد: کدام حیات؟

تلمیذ: یعنی مراد از این ماء حیات است.

استاد: عرض می‌کنم به‌عنوان استعاره والاّ عرض من این بود که آن مسئلۀ مشاهده و شهود امر حقیقی بوده و امر حقیقی است. امر حقیقی با استعاره فرق می‌کند. در استعاره دست انسان باز است و به مجرد عنایتی می‌تواند استفاده بکند.

تلمیذ: تجویز نشده؟!

استاد: نه! جواب: بله؟

تلمیذ: پس در اینجا به تفاسیری که می‌توانیم اعتماد کنیم باید تفاسیری باشد بر مبنای ظواهر قرآن یااینکه مؤید به کشف و شهودهای واقعی باشد. مرتبط با نفس‌الأمر باشد و مرتبط با هواهای شیطانی و اینها نباشد.

استاد: بله همین‌طور است و خیلی از اینها را که می‌نویسند تخیلات است! براساس تخیلش تفسیر از آیه می‌کند. ﴿وَجَعَلۡنَا ٱلسَّمَآءَ سَقۡفٗا مَّحۡفُوظٗا﴾¹ را حمل به لایۀ اوزون می‌کند! لابد حالا چون لایۀ اوزون پاره شده پس ﴿سَقۡفٗا مَّحۡفُوظٗا﴾ ازبین رفت! یااینکه از جن تفسیر به میکروب می‌آورند و به جن می‌گویند که میکروب است. می‌گویند: مجنون کسی است که مصروع است! و نظیر این تفاسیری که این امروزی‌ها معانی آیات را حمل بر همین استفاده‌های ظاهری تجربی می‌کنند و تجربه هم دائماً دستخوش تغییروتحول است.

تلمیذ: خب اینها بله، اما مثلاً خود محی‌الدین در فتوحات چطور؟

استاد: نه، اگر مبتنی بر کشف باشد.

تلمیذ: پس تفاسیر امثال اوحدی و کاشانی ذوقی است؟!

استاد: بله، اینها را باید ببینیم در چه حدی بودند. البته ممکن است استفاده‌های صحیحی هم کرده باشند حالا از روایات یا از حالاتشان، اما به صرف اینکه مراد این است، نه، باید به‌دنبال دلیل بگردیم. مگر امام بگوید یااینکه قطع داشته باشیم شخص در مرتبه‌ای هست که بتواند بواطن قرآن را ادراک کند.

تلمیذ: یا مثلاً آن دو مرتبه شعر حافظ را که مرحوم علامه در روح مجرد آوردند، این بستگی به خود حالات شخص هم هست که ادراکاتش هرچه بالاتر می‌رود...

استاد: بله، درست است.

تلمیذ: یک بحثی بود آقا جوادی کرده بودند. در این آیه قرآن که خداوند در سورۀ انفال می‌فرمایند: ﴿إِذۡ يُرِيكُمُوهُمۡ إِذِ ٱلۡتَقَيۡتُمۡ فِيٓ أَعۡيُنِكُمۡ قَلِيلٗا وَيُقَلِّلُكُمۡ فِيٓ أَعۡيُنِهِمۡ لِيَقۡضِيَ ٱللَهُ أَمۡرٗا كَانَ مَفۡعُولٗا وَإِلَى ٱللَهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ﴾.²