چالش‌های نظریه علیت در بحث ماهیت و وجود

بنابراین اشکالی که این قائلین می‌گویند اشکال در همین چیز است حالا من نمی‌دانم چرا ایشان اشکال را در صادر اول گفته است؟! در صادر اول که این معلول اول است، این صادر اول پس دیگر نمی‌تواند صادر اول باشد! چون بحث این است که آن اتصاف ماهیت به وجود در صادر اول اولاً به سبقت وجودِ ماهیت صادر اول و ثانیاً وجود صادر اول و بعد خود صادر اول که عبارت از اتصاف آن ماهیت به وجود است، برمی‌گردد. پس صادر اول، صادر ثالث می‌شود و دیگر صادر اول نمی‌شود چون جعل آمد به اتصاف خورد دیگر نمی‌شود به این بخورد! البته این مربوط به همۀ وجودات هست. حتی در اتصاف سایر ممکنات به وجود ـ عرض کردم که نمی‌دانم چرا ایشان صادر اول را مثال زده است! ـ در همه چیز [هست]؛ وقتی که جعل بیاید به اتصاف انسان به وجود بخورد باید قبلاً ماهیت انسان موجود باشد، وجود انسان هم باید موجود باشد بعد جعل بیاید بین ماهیت و وجود را باهم جمع کند. خب این اثبات سه امر استقلالی و سه امر خارجی است بدون اینکه جعل به دوتای از آنها تعلق گرفته باشد و این‌هم محال است!

انواع سلب در قضیۀ سالبه

علاوه بر این ایشان می‌فرمایند که حالا اگر شخصی بیاید و اشکال وارد کند و بگوید که ما در قضیۀ سالبه دو نوع سلب ممکن است داشته باشیم؛ یکی سلب محمول از موضوع و یکی سلب محمول بِنفسه، در قضیۀ عدم تعلق جعل و عدم تأثیر علیت در انسان لازم نیست که شما قضیه را قضیۀ سالبیۀ مرکبه ـ سالبه به انتفاء محمول با اثبات موضوع ـ تصور کنید بلکه وقتی که شما می‌گویید: الإنسانُ غیرُ موجودَة آن عدم وجود را از انسان سلب می‌کنید، معنای آن این نیست که خود انسان موجود است و وجود از آن انسان سلب می‌شود. الإنسانُ لیسَ بِموجودَة یعنی نفس انسان در اینجا وجود ندارد. موضوع در اینجا دیگر وجود ندارد و آن سلب، سلب بسیط است و به خود آن امر تعلق می‌گیرد. وقتی که به قول شما علیت می‌خواهد اینجا به ماهیت اثر بگذارد یا به آن نسبت بین وجود و عدم می‌خواهد اثر بگذارد معنایش این است که در اینجا باید قبلاً یک ماهیت و یک وجودی باشد، بعد این اعتبار روی آن ماهیت بیاید و جعل به این اعتبار و به این اتصاف تعلق بگیرد! نه! ما می‌گوییم که وقتی که عدم علت موجب عدم این امر خارجی است این به این معنا است که با عدم علت اصلاً ماهیتی در اینجا وجود ندارد نه‌اینکه ماهیتی وجود دارد و هنوز اتصافش غیر محقق است. یااینکه در تأثیر علیت در وجود که شما اشکال وارد می‌کنید و می‌گویید که اگر علت نباشد لازمه‌اش این است که وجود با فرض وجود معدوم باشد، ما این را قبول نمی‌کنیم. ما می‌گوییم که وقتی نفی علیت را از وجود می‌کنیم به معنای تحقق عدم است، نه به معنای این است که این وجود معدوم می‌شود و عدم بر این وجود صدق می‌کند! نفس عدم علیت در وجود یعنی نفس عدم وجود خارجی. نفس عدم علیت در ماهیت یعنی همان نفس عدم ماهیت خارجی، نه‌اینکه ماهیت هست و معدوم می‌شود. ماهیت هست و آن عدم علت موجب عدم اتصاف او به همان ذاتیات او خواهد شد.