چالش‌های نظریه علیت در بحث ماهیت و وجود

حالا جعل می‌خواهد به این ماهیت بخورد. نقل کلام در همین ماهیت می‌کنیم ـ اتصاف این ماهیت به وجود ـ آیا نفس این ماهیت موجود هست یا نه؟! باز نقل کلام در آن می‌کنیم و در جعل‌های إلی نهایة به ماهیت‌های ما لا نهایة که تمام آن ماهیت‌های ما لا نهایة عبارت از اتصاف بین وجود و ماهیت است، تسلسل لازم می‌آید. این‌هم اشکال دیگر بود. البته همۀ اینها جواب دارد! جوابش این است که حتی اگر تسلسل هم باشد تسلسل عقلی و ذهنی است و در تسلسل ذهنی اشکال لازم نمی‌آید. اشکال در آن جایی است که تسلسل خارجی باشد!

على أنَّ الاتصافَ أیضاً ماهیةٌ فَیعودُ السؤالُ بأنَّ أثرَ الجاعل نفسُ الاتصافِ أو وجودُه أو الاتصافُ‌ بِالاتصافِ بِالوجودِ و کذا الکلامُ فی الاتصافِ بالاتصافِ حتى یتَسلسل الأمرُ إلى لا نَهایة.

[بنا بر اینکه اتصاف هم ماهیتی است] سؤال برمی‌گردد؛ اثر جاعل نفس اتصاف است یا وجود آن اتصاف است یا اتصاف به اتصاف وجود است؟! کدام‌یک از این دو اثر جاعل است؟! می‌گوییم که خود اتصاف نمی‌شود باشد که ماهیت است، وجود هم نمی‌شود باشد. اتصاف به اتصاف به وجود، اثر جاعل است! خب وقتی که این‌طور باشد تسلسل إلی ما نهایة در اینجا لازم می‌آید.

... رفتم بحار الأنوار را آوردم و نگاه کردم دیدم اصلاً این روایت این معنا را نمی‌دهد. اصلاً روایت این است: «إنفر لما أمرتک بها، فانی أمرتُها بأشیاءَ أمرها جبرئیل»¹ من یک حرف‌هایی به او زدم که آن حرف‌ها را جبرئیل گفته است.

تلمیذ: یک چیزهایی را دارد نقل می‌کند که خود حضرت آن مطلب را گفته‌اند.

استاد: خود حضرت گفته‌اند!

تلمیذ: اهمیت نفس موضوع است!

استاد: بله، یعنی می‌خواهم بگویم که چه تفصیلی در اینجا می‌خواهد استفاده بشود! حضرت می‌گوید که من یک اوامری به او گفتم، تو برو و به این [اوامر] که به او گفتم، اطاعت کن!

تلمیذ: خدای بی علی جسمی است بی روح!