تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق

مطلب دیگرى که مى‌فرماید، آن‌هم خیلى مسئلۀ سستى است، مى‌فرمایند که بعضى‌ها می‌گویند: تأثیر علت در حال حدوث اثر است؛ یعنى وقتى که اثر حادث بشود این علت اثر مى‌گذارد درحالى‌که حدث هم مسبوق به عدم است و در اینجا امکان ندارد که علت در حال عدم بتواند تأثیر بگذارد بلکه همراه و هم‌زمان با علت، آن اثر هم در خارج متحقق خواهد شد.

عقودٌ و انحلالاتٌ:

إنَّ لِلقائلین بِالاتفاقِ متمسکاتٌ الأولُ‌ أنَّ وجودَ الأشیاءَ لَو کانَ بِتأثیرِ العلةِ فیها لکانَ تأثیرُها إمّا حالَ وجودِ الأثرِ أو حالَ عدمِه و الأولُ تحصیلُ الحاصلِ و الثانیُّ جمعٌ بین المتناقضین.¹

[قراردادها و انحلال‌ها: برای طرف‌داران نظریۀ اتفاق، تمسک‌هایی و دلایلی وجود دارد؛ اول اینکه] اگر به‌واسطۀ تأثیر علت در آن اشیاء باشد، این تأثیرش یا در حال وجود اثر است یا در حال عدمِ وجود اثر است، [در حالت اول] تحصیل حاصل است [و در حالت دوم] هم جمع بین متناقضین است؛ یعنی درصورتى‌که اثر نباشد و علیت باشد جمع متناقضین است.

و الحلُّ یکونُ بِالفرقِ بَین أخذِ الأثرِ فی زمانِ الحصولِ و بَینَ أخذِه بشرطِ الحصولِ فالحصولُ فی الأولِ ظرفٌ و فی الثانیِّ سببٌ و شرطٌ.

حل مسئله [این است که] شما اثر را در زمان حصول اخذ کنید؛ یعنى این اثر در زمان حصول اخذ بشود و شما اثر را به شرط حصول اخذ کنید؛ به شرطى که قبلاً باشد پس حصول اثر براى علیت در اوّلى ظرف است و در دومى سبب و شرط است و از آن جایى که سبب و شرط باید مقدم بر مشروط باشند بنابراین اثر باید قبلاً وجود داشته باشد و این‌هم همان تحصیل حاصل است که اشکال پیش مى‌آید.

و لا استحالةَ فی الأولِّ بَل هو بِعینه شأنُ المؤثرِ بِما هو مؤثرٌ مَع أثرَه فإنَّ کلَّ عِلةٍ مُؤثرةٍ فهی مَع مَعلولها زماناً أو ما فی حکمِه مِن غَیرِ انفکاکِ أحدِهما عن الآخرِ فی الوجودِ.