تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق
بررسی رابطه ضروری میان علت و معلول در نظام هستی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق حقیقت علیت و نقد دیدگاه قائلین به نظریه «اتفاق» میپردازند. بحث با بررسی شبهات مطرح شده پیرامون نحوه تأثیرگذاری علت بر معلول آغاز میشود؛ شبهاتی که با طرح مسائلی همچون تحصیل حاصل یا جمع بین متناقضین، سعی در انکار ارتباط وثیق و ضروری میان علت و معلول دارند. استاد با تحلیل دقیقِ نسبتِ میان علت و معلول، تبیین میکنند که چگونه معیتِ وجودی میان آنها، هرگونه شبههای را مرتفع میسازد. در ادامه، بحث به بررسی جایگاه علت فاعلی و علت غایی در نظام هستی کشیده میشود و این نکته تبیین میگردد که انکارِ غایت در افعال، در نهایت به انکار اختیار و اراده الهی میانجامد. این جلسه با هدفِ زدودنِ خلطهای فکری در بابِ ضرورتِ علیت و اثباتِ پیوندِ ناگسستنیِ میانِ مبدأ و پدیدههای هستی ارائه شده است.
مرتب سازی:
تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق
2کلام قائلین به اتفاق در باب علیت
این مسئلۀ علیت بسیار مسئلۀ مهمى است که إنشاءالله بعداً در بحث علیت راجع به این مسئله صحبت خواهد شد. قائلین به اتفاق نفى این علقه را بین علت و معلول مىکنند و آن ارتباط وثیق بین این دو را دفع مىکنند و صدفه و صرف یک نوع ترجیحى که گاه به اختیار فاعل است و گاه براساس اجتماع شرایط و امور خارجى است را موجب تحقق یک شىء مىدانند. اما اینکه باید این معلول از این علت باشد و نه از غیر، این را منکر هستند درحالىکه قواعد علمى اثبات این نظر را در حیثیت علیت مىکند.
اینها مطالبى را ذکر کردهاند و متمسکاتى بر مسائل خودشان دارند. یکى از آنها این است که علت در هنگام تأثیر وقتى که مىخواهد ایجاد تأثیر کند، این تأثیر علت در اشیاء یا در حال وجود اثر است یا در حال عدم وجود اثر است. اگر در حالى باشد که آن اثر علیت وجود داشته و این علت اثر بگذارد، این تحصیل حاصل است. وقتى که این نار مىخواهد علت براى احراق در یک خشبى بشود، اگر آن اثر علیت و آن رابطه و آن حالت نارپذیرى بخواهد قبل از این علیت باشد این تحصیل حاصل است. بنابراین علت مىخواهد در چه چیزی اثر کند؟ منبابمثال زید باید از عمرو و صغرى خانم به دنیا بیاید، حالا قبل از اینکه عمرو با این صغرى خانم ازدواج کند، صغرى خانم کاکلزری را براى عمرو آورده است، این تحصیل حاصل مىشود. این دیگر چهکار کند؟! عمرو دیگر نمىتواند کارى کند. بله، اگر بخواهد بعد از او یک خالدى را درست کند، آن یک مسئلۀ دیگرى است که اگر دوباره بخواهد درست کند یکى دیگر آورده است و این تحصیل حاصل نمىشود و تحصیل حاصل هم محال است!
حال اگر این تأثیر علت در حال عدم این اثر باشد ـ بحث قبلى در حال وجود اثر بود ـ دراینصورت جمع بین متناقضین خواهد بود یعنى از یک طرف علت اثر مىگذارد که متأثر را ایجاد کند و از یک طرف آن اثر معدوم است، با چه جهت و حیثیتى بتواند در آن متأثر و ماهیت معدومه اثر ایجاد کند؟! این یکى از مطالبى بود که مطرح کردند.