نقد نظریه بخت و اتفاق در نظام هستی

مفهوم عاقل و جاهل

یااینکه تقابل عقل و جهل هردو تقابل عدم و ملکه است نسبت به سنجش افعال با نفس‌الأمر و با مصالح و مفاسد نفس‌الأمریه است و این مربوط به افاعیل عادی است، افاعیل مادی است، انسان‌ها و بشر هستند، ما هستیم که به‌واسطۀ قوۀ دراکه و قوۀ عاقله افعال را با مصالح و مفاسد قیاس می‌کنیم. قیاس افعال خارجی با مصالح و مفاسد به اراده و تدبیر قوه‌ای است که آن قوه، قوۀ عاقله است. جهل عبارت از عدم إعمال این قوۀ عاقله در ابراز و اظهار افعال خارجی است. وقتی می‌گویند که شخص جاهل است یعنی فعلش با مصلحت و مفسده انطباق ندارد. عاقل است یعنی فعلش با مصالح و مفاسد انطباق دارد. آیا راجع به خداوند متعال و مبدأ أعلیٰ می‌توانیم بگوییم که خدا عاقل است؟! نمی‌توانیم بگوییم که عاقل است! پس جاهل است؟! نه! جاهل هم نیست! این تقابل، تقابل عدم و ملکه است.

عقل، اعزّ خلایق!

لذا عقل از ظهورات و مخلوقات ربوبی است نه‌اینکه خود خدا عاقل باشد! «اوَّل ما خلق الله العقل»،¹ «اوَّل ما خلق الله نور ...»² مثلاً داریم: «و إنّ الله خَلَقَ العقلَ فقال له: أقبِلْ فأقبَلَ، و قال له: أدبِرْ فأدبَرَ، فقال الله تبارک و تعالی: و عزّتی و جلالی ما خلقتُ خلقاً أعظمَ منک، و لا أطوعَ منک ...».³ خب این مخلوق است و اعزّ خلایق است نه‌اینکه خدا خودش عاقل باشد چون عقل جنبۀ اهتداء و هدایت و راهنمایی باطن را دارد و روی این حساب تعبیر از اتفاق غلط است.

حالا شیخ اشراق آمدند توجیه کردند! این یک مطلبی است خب بالأخره توجیه است! اگر قرار به توجیه است ما به صدرالمتألهین گلایه داریم که جایی که یک هم‌چنین مسئله‌ای را توجیه می‌کنید آن‌وقت چطور بعضی از کلمات بزرگان که خیلی توجیه آسان‌تر و سهل‌تری دارند را این‌طور به باد انتقاد می‌گیرید و راه توجیه را می‌بندید؟! این مطلبی بود که ایشان فرمودند.