تبیین حقیقت اختیار در انتخاب میان امور متساوی

بعضی‌ها هم می‌گویند که خیلی از موارد را می‌بینیم که یک احکام و احوال و خصوصیاتی بر یکی از دو متماثلین هست که نسبت به دیگری وجود ندارد، درحالی‌که هردو یک قسم و یک نحو هستند. فرض کنید دوتا برادر یا دوتا فرزند هستند که هردو در یک خانواده، یک قسم، یک طور، یک تربیت و یک نوع هستند اما می‌بینیم یکی به یک قسم درمی‌آید و دیگری حالاتش فرق می‌کند و خصوصیات و صفاتش تفاوت می‌کند بااینکه هردو به یک کلاس رفته‌اند و یک تربیت دارند و یک غذا خوردند نه‌اینکه پدر به یکی غذای شبهه‌ناک داده خورده است و به یکی غذای حلال داده است اما می‌بینیم که هردو متماثلین از نظر احکام و خصوصیات و صفات ـ چه صفات ظاهری و چه صفات فطری ـ [تفاوت دارند]! در صفات ظاهری فرض کنید ممکن است دوتا دو قلو باشند که مادرشان یک غذا خورده است اما این به یک شکل درمی‌آید و شکل آن یکی به‌طورکلی با او اختلاف دارد. گاهی اوقات هم با همدیگر متماثلین هستند. از نظر صفات باطنی هم می‌بینیم که اختلاف وجود دارد و بعضی از اوقات اختلافات فاحشی هم وجود دارد بااینکه هر دوی اینها یک مَنبت و جایگاه داشتند اما این اختلافات فقط به‌خاطر صرف اتفاق امر صدفه است و هیچ ملاکی برای أحدهما دون دیگری نیست چون هردو یک وضعیت و موقعیت را داشتند. اینها مسائلی هست که مرحوم آخوند از این افراد ذکر می‌کند.

ایشان دو جواب به این مطلب می‌دهند. در یک مسئله قبل از اینکه به آن جوابی که مربوط به یکی از حکماء هست برسیم ایشان می‌گویند که اینها غافل هستند از اینکه فقط سلسلۀ علل را در علل ظاهری می‌یابند و جستجو می‌کنند اما نمی‌دانند که مافوق این علل ظاهری آن مسائلی که از دید ما مخفی است و ما نسبت به آنها جهل داریم هزاران هزار است!